Jacques - Alain Miller-Λακανική βιολογία Έξι ψυχαναλυτικά μαθήματα για το σώμα, το σύμπτωμα, την απόλαυση-Ψυχογιός (2003)

February 11, 2019 | Author: marina | Category: N/A
Share Embed Donate


Short Description

Download Jacques - Alain Miller-Λακανική βιολογία Έξι ψυχαναλυτικά μαθήματα για το σώμα, το σύμπτωμα, την απόλ...

Description

Λ Α ΚΑ Ν I KH ΒΙΟΛΟΓΙΑ CII ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΩΜΑ. ΤΟ ΣΥΜΠΤΩΜΑ. ΤΗΝ ΑΠΟΛΑΥΣΙ-Ι

J a c q u e s -A la in M ille r ΠΡΩΤΗ ΑΝΑΤΥΠΩΣΗ

ΛΑ Κ Α Ν ΙΚ Η

ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Τίτλος Σειράς: ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ Υπεύθυνος Σειράς: Βλάσης Σκολιδης

/2

Τίτλος Βιβλίου: Λακανική Βιολογία Τίτλος Πρωτοτύπου: «Biologie lacanienne et événement

de corps» Στο περιοδικό La Cause freudienne, τεύχος 44, σσ. 7-59 Μετάφραση: Νινέτια Δυοβουνιώτου - Βλάσης Σκολιδης Διόρθωση Κείμενου: Ράνια Μπουμπουρή Εικόνα Εξώφυλλου: Oskar Schlemmer, «Ο άνθρωπος μέσα στον κύκλο των ιδεών. Εκπαιδευτικό σχεδιάγραμμα» Σύνθεση Εξώφυλλου: Ροδοθέα Φρουδαράκη Ηλεκτρονική Σελιδοποίηση: Ραλλού Ρουχωτά Εκτύπωση: Alphabet digital press © Jacques-Alain Miller, 2000 © Για την ελληνική μετάφραση: Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα, 2003 Πρώτη έκδοση: Νοέμβριος 2003 Πρώτη ανατύπωση: Φεβρουάριος 2004

ISBN 960-274-757-9

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις τον Ελληνικού Νό­ μον (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας τον εκδότη κατά οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση τον συνόλου ή μέρους τον έργου.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. Μαυρομιχάλη 1 - 106 79 Αθήνα Τηλ.: 2103302234-6 fax: 2103302098 e-mail: psicho(o)otcnct.gr www.psichogios.gr PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A. 1, Mavromichali Str. - 106 79 Athens - Greece Tel.: 2103302234-6 fax: 2103302098 e-mail: psicho(a>otcnct.gr www.psichogios.gr

J a c q u e s -A la in M ille r

ΛΑΚΑΝ 1 KH Β ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ EU ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΜΑΘΉΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΩΜΑ. ΤΟ ΣΥΜΠΤΩΜΑ TI—IN ΑΠΟΛΑΥΣΠ

Μετάφραση: ΝΙΝΕΤΤΑ ΔΥΟΒΟΥΝΙΩΤΟΥ - ΒΑΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ Εισαγωγή - Επιμέλεια - Σημειώσεις: ΒΑΑΣΗΣ ΣΚΟΑΙΔΗΣ

ΠΡΩΤΗ ΑΝΑΤΥΠΩΣΗ

ΨΥΧΟΓΙΟΙ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή........................................................................................... 9 Α' ΟΙ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ ΤΟΥ ΕΜΒΙΟΥ..................................................................... 15

1. Η ζωή και το ενιαίο του σώματος .............................................. 17 2. Το κατακερματίζεσθαι του σώματος.......................................... 21 3. Η βιολογία του Φρόιντ................................................................ 28 Β' Η ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΑΥΣΗΣ..................................... 35

1. Προϋπόθεση «σώμα» και προϋπόθεση «σημαίνον».................. 35 2. Από τον δυϊσμό των ενορμήσεων στον μονισμό της ενόρμησης 37 3. Το σημαίνον ακυρώνει τη ζωή και της αποσπά την απόλαυση 44 Γ ΣΩΜΑΤΟΣΥΜΒΑΝ ΚΑΙ ΑΝΑΔΥΣΗ ΣΗΜΑΣΙΑΣ............................................. 51

1. Σημασία και ικανοποίηση ........................................................... 52 2. Αναγνώριση και φαντασίωση ..................................................... 59 3. Το βασίλειο της πέτρας................................................................ 63 Α' ΑΠΟΛΟΓΟΙ.............................................................................................................. 69

1.0 απόλογος της πέτρας και της σαύρας..................................... 69 2. Η σαύρα και το σημαίνον........................................................... 72 3.0 απόλογος της ζωής και της αλήθειας...................................... 80 4. Το σώμα που αρρωσταίνει από αλήθεια..................................... 84

Ε' ΤΟ ΣΥΜΠΤΩΜΑ ΩΣ ΣΩΜΑΤΟΣΥΜΒΑΝ .........................................

91

1. Περί λογοσυμβάντων..................................................................... 91 2. Το τραυματικό συμβάν................................................................. 97 3. Το σωματοσυμβάν στην ψύχωση ............................................... 100 ΣΤ ΤΟ ΣΡΕΜΠΕΡΕΙΟ ΣΩΜΑ ............................................................................ 109 1. Το σώμα του σταδίου του καθρέφτη........................................... 109 2. Fort! Da! της λίμπιντο................................................................ 113 3. Το σώμα και το σημαίνον ........................................................... 117 Βασική ψυχαναλυτική βιβλιογραφία ................................................ 125 Μεταγραφή κύριων ονομάτων ......................................................... 127 Λεξιλόγιο βασικών όρων................................................................... 129

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αφορμή για την παρούσα έκδοση στάθηκε ο ερχομός τον συγγρα­ φέα στην Αθήνα. Ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ θα έχει εγκαινιάσει, στις αρχές Νοεμβρίου 2003, το διδακτικό πρόγραμμα του Αθηναϊκού Παραρ­ τήματος Κλινικών Σπουδών, το οποίο τελεί υπό την αιγίδα του Ιν­ στιτούτου του Φροϊδικού Πεδίου που ο ίδιος διευθύνει. Τούτο το βιβλίο είναι, πρώτα απ’ όλα, ένας φόρος τιμής —αφού οι διδάσκο­ ντες του ελληνικού παραρτήματος συμβαίνει να ανήκουμε στην ψυ­ χαναλυτική γενιά που γνώρισε το έργο του Αακάν μέσω του Μιλέρ — φόρος τιμής, λοιπόν, προς τον δάσκαλο. Και αποτελεί παράλληλα μια ευκαιρία να γνωρίσει κανείς σημαντικές πτυχές του σύγχρονου ψυχαναλυτικού προσανατολισμού. Το έργο του Μιλέρ χαρακτηρίζεται κατεξοχήν από τον προφορικό του χαρακτήρα και έχει συνήθως τη μορφή σχολιασμού του λακανικού corpus. Πρόκειται για μια σχεδόν απίστευτη ποσότητα εβδο­ μαδιαίων μαθημάτων, ειδικών σεμιναρίων, ανακοινώσεων σε συ­ μπόσια και ημερίδες, τεκμηριωμένων κλινικών παρουσιάσεων, κα­ θώς και παρεμβάσεων γύρω από θεσμικά ή οργανωτικά θέματα. Αρκετές από τις ομιλίες αυτές είναι δημοσιευμένες σε γαλλόφωνα ή ισπανόφωνα ψυχαναλυτικά περιοδικά, ενώ ο μεγάλος όγκος παρα­ μένει ανέκδοτος ή διαθέσιμος σε ανεπίσημες απομαγνητοφωνήσεις που κυκλοφορούν από χέρι σε χέρι. Όπως είναι φανερό, το κύρος του συγκεκριμένου συγγραφέα εδράζεται στη διαρκώς αναβαπτιζόμενη δραστικότητα του ερευνητικού του μόχθου και όχι στις προθή­ κες των βιβλιοπωλείων. Σε μια εποχή που η εκλαΐκευαη του φροϊδι-

10

ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ

σμού αγγίζει τα όρια της χυδαιότητας, και σε μια χώρα, τη Γαλλία, όπου παράγονται κάθε χρόνο δεκάδες ψυχαναλυτικά βιβλία, ο ΖακΑλέν Μιλέρ αντιπαραθέτει τον αθόρυβο και σταθερό βηματισμό του γνήσιου στοχαστή. Από τότε που, νεαρός μαθητής του Αλτουσέρ στην Εκόλ Νορ­ μάλ Σουπεριερ, ήρθε σε επαφή με τα κείμενα του αιρετικού ψυχα­ ναλυτή, ο Μιλέρ συνέδεσε το όνομά του με εκείνο του Ζακ Λακάν: μέλος της Φροϊδικής Σχολής Παρισίων από την ίδρυσή της (1964)' συντάκτης του «Πίνακα βασικών εννοιών» στα Γραπτά τον Λακάν (1966)' πρωτεργάτης του Κύκλου Επιστημολογίας της Εκόλ Νορ­ μάλ και του περιοδικού Cahiers pour l’analyse· βασικός συντελε­ στής του Τμήματος Ψυχανάλυσης που ίδρυσε ο Λακάν στο Πανεπι­ στήμιο Βενσέν-Σεν Ντενί (μετέπειτα Παρίσι 8)' δημιουργός του ψυ­ χαναλυτικού περιοδικού Omicar?· μεταγραφέας και επιμελητής της έκδοσης των λακανικών σεμιναρίων' δίκαια είχε αποσπάσει την ύψιστη φιλοφρόνηση που μπορούσε να κάνει ο Λακάν: «Ο Μιλέρ», έλεγε, «είναι ο τουλάχιστον ένας που με διαβάζει». Πράγματι, χάρη σε αυτόν τον τουλάχιστον έναν, ο λακανικός λόγος έπαψε οριστικά να προσλαμβάνεται σαν ερμητική παραδοξολογία και κέρδισε ορ­ θολογική συνεκτικότητα. Μετά τον θάνατο του Λακάν (1981), ο ρόλος του Μιλέρ στάθη­ κε καθοριστικός: η ίδρυση και ανάπτυξη της Σχολής του Φροίδικού Αιτίου και κατόπιν όλων των άλλων Σχολών που απαρτίζουν σήμερα την Παγκόσμια Εταιρεία Ψυχανάλυσης, θα ήταν αδιανόη­ τη όχι μόνο δίχως το οργανωτικό του δαιμόνιο, αλλά προπάντων δίχως την καταλυτική επενέργεια της δικής του διδασκαλίας. Η διδασκαλία αυτή υποκλίνεται στο λακανικό γράμμα και εξω­ θεί στα όριά τους τις έλλογες παραμέτρους του. Ο Μιλέρ συνηθίζει να λέει πως ο Λακάν είναι «εύκολος» συγγραφέας, διότι εγείρει ο ίδιος τα αδιέξοδα και τις απορίες που καλείται να επιλύσει, κι έτσι τα κριτήρια κατανοησιμότητάς του εμπεριέχονται στο έργο του. Εκ πρώτης άψεως, η προσέγγιση αυτή θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο διάβασε ο Λακάν το έργο του Φρόιντ: όχι σαν βαθμιδωτή ολοκλή­ ρωση ενός θεωρητικού οικοδομήματος, αλλά σαν αλλεπάλληλες από­ πειρες να συλληφθεί το πραγματικό της κλινικής, επιτυχείς και ατε­ λέσφορες συνάμα. Όμως, η «επιστροφή στον Φρόιντ» που επιχείρησε ο Λακάν ήταν εδραιωμένη σε ένα διαφορετικό εννοιολογικό οπλο­ στάσιο — τη θεωρία του σημαίνοντος— που επέτρεψε τη θεμελίωση του ασυνειδήτου σε νέες θεωρητικές βάσεις και την αναχώνευση του φροίδισμού μέσα από καινοτόμες και πιο εύχρηστες έννοιες. Η συμ­

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1

βολή τον Μιλέρ δεν έχει τέτοιο χαρακτήρα ανασκευής και μετάπλασης. Θα λέγαμε ότι επιχειρεί να φωτίσει τις αφανείς ή παραμελημένες πτυχές της λακανικής στοχαστικής διαδρομής, η οποία απαιτεί συνήθως μια μεθοδική εργασία συσχετίσεων και ερμηνειών προκειμένου να αναδειχθείη πυκνότητα και ο πλούτος της. Δεν υπάρχει ση­ μείο, όρος, διατύπωση, βιβλιογραφική αναφορά του Λακάν — και κατ’ επέκταση του Φρόιντ και των μεταφροϊδικών — που να μην την έχει εξετάσει, διερευνήσει, κριτικάρει ο Μιλέρ. Πολλές από τις λακανικές έννοιες που αποτελούν σήμερα κοινό κτήμα θα ήταν αγνώ­ ριστες δίχως την παρέμβαση του συγγραφέα μας. Και ορισμένες θα ήταν παντελώς άγνωστες, αφού πρόκειται συχνά για όρους που ο Λακάν μεταχειρίστηκε για μία και μοναδική φορά: η έννοια σωματοσυμβάν, που θα γνωρίσει εδώ ο αναγνώστης, αποτελεί χαρακτη­ ριστικό παράδειγμα. Γενικότερα, τα κείμενα που απαρτίζουν το παρόν βιβλίο είναι πολύ αντιπροσωπευτικά της μιλερικής μεθόδου. Πρόκειται για τις έξι τελευταίες παραδόσεις από το μάθημα του ακαδημαϊκού έτους 1998-99 με γενικό τίτλο «Η εμπειρία του πραγματικού κατά την ψυχαναλυτική θεραπεία». Το ετήσιο αυτό μάθημα υπάγεται στο δι­ δακτικό πρόγραμμα του Τμήματος Ψυχανάλυσης του Πανεπιστη­ μίου Παρίσι 8 και διεξάγεται σε πολυπληθές ακροατήριο, καθώς απευθύνεται όχι μόνο στους σπουδαστές αλλά σε πολύ ευρύτερο κοινό ψυχαναλυτών που συρρέουν από ολόκληρη τη Γαλλία. Εμπνευ­ σμένος παιδαγωγός, ο Μιλέρ έχει την ικανότητα να προσαρμόζει τα λεγόμενά του τόσο στις απαιτήσεις του νέου φοιτητή —με επα­ ναλήψεις, ανακεφαλαιώσεις, περιοδολογήσεις — όσο και στις ανα­ ζητήσεις εκείνων που είναι εξοικειωμένοι με το έργο του Φρόιντ και του Λακάν. Η ενρεία φιλοσοφική κατάρτιση του επιτρέπει να συνδέει τον ψυχαναλυτικό λόγο με τα ρεύματα της αρχαίας και νεωτερικής σκέψης, ενώ κατά διαστήματα διανθίζει τις ομιλίες του με λογοτεχνικές αναφορές - παράδειγμα, εδώ, το ποίημα τουΛαμαρτίνου. Όπως εύκολα διαπιστώνει κανείς, ο συγγραφέας κινείται στον αντίποδα του λακανικού ύφους' προέχει γι’ αυτόν η σαφήνεια, η επεξήγηση, η τεκμηρίωση' ο σχολιασμός της μπαρόκ φυσιογνωμίας του Λακάν ακολουθεί μάλλον τις κλασικές αρχές της ισορροπίας και του μέτρου. Τα τελευταία χρόνια, ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ επιδίδεται με ιδιαίτερη συνέπεια στη μελέτη της τελευταίας λ&κανικής περιόδου, της οποίας η επιστημολογική προσέγγιση παρουσιάζει αρκετές δυσχέρειες. Ο

12

ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ

ύστερος Λακάν περισσότερο διερευνά και αποδομεί\ και λιγότερο επινοεί έννοιες' η έκφρασή τον είναι πιο υπαινικτική και δεν συνο­ δεύεται από επαρκή παραγωγή γραπτών κειμένων που να δίνουν το στίγμα της πορείας του' κατά κάποιον τρόπο, η επικέντρωση στην απόλαυση και στο πραγματικό, η οποία χαρακτηρίζει την πε­ ρίοδο αυτή, επηρεάζει και τη δομή τον λόγου: οι εννοιολογικοίδια­ χωρισμοί και οι σαφείς διαφοροποιήσεις που συνόδευαν την πρω­ τοκαθεδρία του συμβολικού και της λογικής, παραχωρούν τη θέση τους σε συγκερασμούς και μονιστικές κατηγορίες που παραπέ­ μπουν σε τοπολογικές αναφορές. Τούτο το γενικό πλαίσιο είναι εύκολα αναγνωρίσιμο στην ενό­ τητα μαθημάτων του παρόντος βιβλίου. Ο συγγραφέας εντοπίζει, μελετάει και επεξεργάζεται μια μετατόπιση της λακανικής προ­ σέγγισης του συμπτώματος, που φαίνεται να την υποδεικνύει ο όρος événement de corps, σωματοσνμβάν, με τον οποίον ορίζει το σύ­ μπτωμα ο Λακάν σ' ένα μικρό γραπτό του 1975. Ποια είναι εδώ η εννοιολογική αυτονομία του όρου σώμα; Πώς ενέχεται στην υπο­ κειμενική συγκρότηση ο παράγοντας «σώμα», στον βαθμό που αυ­ τός υπερβαίνει τόσο το σώμα ως σύμβολο όσο και τη φαντασιακή διάσταση της «εικόνας του σώματος»; Ποιες ιδιομορφίες παρουσιά­ ζει η σχέση του ανθρώπινου όντος — ενός όντος που μιλάει — με το σώμα του, και κατ ’ επέκ ταση με τη ζωή και τον θάνατο; Ο συγγραφέας, ύστερα από μια περιεκτική επισκόπηση της φι­ λοσοφικής προσέγγισης αυτών των προβλημάτων, εξετάζει τη φροϊδική αντίληψη περί ζωής, τη φροϊδική βιολογία, και τον πολυσχιδή διάλογο που αναπτύσσει μαζί της ο Λακάν. Ο διάλογος αυτός περι­ στρέφεται κατά κύριο λόγο γύρω από την έμμεση ή άμεση κριτική που ασκεί, από πολύ νωρίς, ο Γάλλος ψυχαναλυτής στη φροϊδική θεωρία των ενορμήσεων και προπαντός στον δυϊκό της χαρακτή­ ρα, στον οποίο επιμένει ιδιαίτερα ο Φρόιντ, διακρίνοντας τις ενορμήσεις ζωής και την ενόρμηση θανάτου. Όπως τονίζει ο Μιλέρ, ο Λακάν υπερφαλαγγίζει τον δυϊσμό των ενορμήσεων επεμβαίνοντας και στη λίμπιντο και στον θάνατο. Όμως αυτή η διαφοροποίησή του από τον Φρόιντ συμβαδίζει με ένα εσωτερικό ζητούμενο του δικού του προσανατολισμού: την ανάγκη να ενταχθεί στο βασικό γλωσσοκεντρικό θεωρητικό σχήμα η φροϊδική έννοια της ενορμητικής ικανοποίησης, δηλαδή του σωματικού παράγοντα. Τελικά, η επε­ ξεργασία ενός τομέα απόλαυσης έρχεται να παρατεθεί στον τομέα του σημαίνοντος. Το σημαίνον δεν επάγει μόνο σημασίες, επάγει και σωματικά επιτελέσματα απόλαυσης. «Σημαινοποίηση» και «σώμα-

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

13

τιχοποίηση» είναι οι όνο όροι που προτείνει συμπερασματικά ο Μιλέρ για να αποτνπώσει τη διττή επενέργεια τον σημαίνοντος και τη συμπλοκή φύση τον ψυχαναλυτικού συμπτώματος που η έκφρα­ ση σωματοσνμβάν υπαινίσσεται. Το μάθημα τον Ζακ-Αλέν Μιλέρ συνιστά work in progress. Η απομόνωση έξι μαθημάτων, όσο αρθρωμένα και αν είναι μεταξύ τονς, στερεί από το σύνολο τον ολοκληρωμένο χαρακτήρα ενός αυ­ τοτελούς δοκιμίου. Ως αντιστάθμισμα αυτού τον μειονεκτήματος, έχουμε μια καταπληκτική φρεσκάδα λόγον και διάνοιας. Από το ένα κεφάλαιο στο άλλο, από τη μία εβδομάδα στην επόμενη, παρα­ κολουθούμε τα ζητήματα να τίθενται, κάποιες απαντήσεις να σκιαγραφούνται, νέες απορίες να ζητούν διαλεύκανση, προγενέστερες απόψεις να κλονίζονται και να μεταλλάσσονται, τολμηρές λύσεις να επιχειρηματολογούνται... Οι ανάγκες της τεκμηρίωσης δίνουν την ευκαιρία στον ομιλητή να υπενθυμίσει βασικά πορίσματα του λακανικού προσανατολισμού —στάδιο του καθρέφτη, διάκριση συμ­ βολικού και φαντασιακού, θεωρία περί δύο θανάτων, ρόλος της φα­ ντασίωσης, χαρακτήρας της λεκτικής ψευδαίσθησης στην ψύχωση, μονιστικές έννοιες του ύστερου Αακάν—, αλλά και να αναλύσει λε­ πτομερώς θεμελιακές φροϊδικές αναφορές — διαδοχικές θεωρίες των ενορμήσεων, ρόλος του υπερεγώ, τραύμα και άγχος, λογική του υστερικού συμπτώματος. Η απλή φυλλομέτρηση του βιβλίου επιβεβαιώνει αυτό που οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ γνωρίζουν καλά: οι λακανικοί ψυχαναλυτές είναι οι επιμελέστεροι αναγνώ­ στες του Φρόιντ. Εύκολα θα οδηγηθεί όμως κάποιος και σε μια επιπλέον διαπί­ στωση: ο ζωντανός ψυχαναλυτικός λόγος δεν αρκείται στην αναμάσηση βολικών σχηματοποιήσεων, αλλά τροφοδοτείται από τη διαρ­ κή διερώτηοη των συνθηκών του. Η επισήμανση, για παράδειγμα, της μονομέρειας που χαρακτήριζε την πρώτη λακανική ανάγνωση της περίπτωσης του προέδρου Σρέμπερ, φανερώνει την ιδιαίτερη αξία που αποκτά στον ευρύτερο ψυχαναλυτικό χώρο ο στοχαστι­ κός μόχθος του συγγραφέα μας. Πράγματι, με τις αφανείς πτυχές που αναδεικνύει σε πασίγνωστα και πολυδιαβασμένα κείμενα του Αακάν, ο Μιλέρ ακυρώνει έμπρακτα κάθε τάση για μυθοποίηση ή αγιοποίηση τον μεγάλου δασκάλου τον. Το πόνημα που κρατάει στα χέρια του ο αναγνώστης, κυκλοφορεί για πρώτη φορά υπό μορφή βιβλίου. Το πρωτότυπο κείμενο είναι δημοσιευμένο στο περιοδικό που εκδίδει η Σχολή του Φροίδικού

14

ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ

Αιτίου, σε μεταγραφή και επιμέλεια της Κατρίν Μπονένγκ, στην οποία οφείλονται οι τίτλοι και οι μεσότιτλοι που υπογραμμίζουν τους θεματικούς άξονες και την εσωτερική λογική του κειμένου. Είμαστε ευγνώμονες στον κύριο Ζακ-Αλέν Μιλέρ για την πρόθυμη έγκριση αυτής της δημοσίευσης. Η συμμετοχή της Νινέττας Δυοβουνιώτου στη μετάφραση και του Στέλιου Κοντακιώτη στην πληκτρολόγηση συνέβαλε αποφασιστικά στην έγκαιρη υλοποίηση του έργου. Βλάσης Σκολίδης

A'

ΟΙ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ ΤΟΥ ΕΜΒΙΟΥ Η έννοια ζωή Συνειδητοποίησα άτι, από τότε που διεξέρχομαι το έργο του Φρόιντ, το έργο του Λακάν, την πρακτική της ψυχανάλυσης, είχα επιμελώς αποφύγει να προσεγγίσω ή να εκθέσω τις παραμέτρους της έννοιας ζωή. Οφείλω να πω ότι είναι μια έννοια εξόχως προβληματική, για την οποία ο Λακάν έλεγε στο Σεμινάριο του 1955: «Το φαινόμενο της ζωής παραμένει ως προς την ουσία του εντελώς απροσπέλαστο, εξακολουθεί να μας διαφεύγει ό,τι κι αν κάνουμε». Μπορούμε να διερωτηθούμε κατά πόσο ήταν ενήμερος ο Λα­ κάν την εποχή εκείνη για το αποφασιστικό βήμα, την πραγματικά ιστορική ανακάλυψη της δομής του DNA από τους Γουότσον και Κρικ. Το βασικό άρθρο τους, πολύ συνοπτικό, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature το 1953, «Μοριακή δομή των νουκλεϊκών οξέων», και εγκαινίασε τα χρόνια θριάμβου της γενετικής. Βρισκόμαστε σήμερα στην αυγή του αιώνα που θα δει τις συναρπαστικές πρα­ κτικές συνέπειες αυτού του βήματος. Μετά την ανακάλυψη αυτής της δομής, μήπως το φαινόμενο της ζωής είναι πλέον προσπελάσιμο; Εντελώς το αντίθετο. Το 1970, ένας από τους πρωτεργάτες των θριάμβων της μοριακής γενετικής, ο Φρανσουά Ζακόμπ, έγραφε στο βιβλίο του Η λογική τον εμβίον]\ 1 1. François Jakob, La logique du vivant. Une histoire de l’hérédité, Gallimard, Paris, 1970. Έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά με τίτλο «Η λογική του ζώντος», εκδ. Ράππας.

16

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

«Σήμερα στα εργαστήρια δεν θέτουμε πια ερωτήματα για τη ζωή, δεν προσπαθούμε πια να οριοθετήσουμε το περίγραμμά της, πα­ σχίζουμε απλώς να αναλύσουμε τα έμβια συστήματα». Είναι γεγονός πως, όταν αναλύει κανείς το έμβιο ον, όχι την υπέροχη διάπλασή του, την προφανή μακροσκοπική του ενότη­ τα, αλλά στο επίπεδο του μορίου, οι διεργασίες που υπεισέρχο­ νται ανάγονται στη φυσική και στη χημεία και δεν ξεχωρίζουν καθόλου από τις διεργασίες που συντελούνται στην άψυχη ύλη, στα αδρανή συστήματα. Η φράση του Λακάν παραμένει συνεπώς απολύτως ακριβής παρά τις προόδους της μοριακής βιολογίας. Όπως λέει ο Φρανσουά Ζακόμπ, η παρακμή της έννοιας ζωή δεν χρονολογείται από τα μέσα του εικοστού αιώνα, αλλά από την έλευση της θερμοδυνα­ μικής: «Η εγχειρηματική αξία της έννοιας ζωή δεν έπαψε να εξα­ σθενεί ύστερα από τη γέννηση της θερμοδυναμικής». Τούτη η προοπτική συμβαδίζει πλήρως με εκείνη που εκθέτει ο Λακάν στα πρώτα κεφάλαια του Σεμιναρίου Το εχώ...[8]2, όπου αναδεικνύει το γεγονός ότι η φροϊδική βιολογία είναι πρωτίοτως μια ενεργειακή θεωρία. Προς την ίδια κατεύθυνση θα πορευτεί κι αυτός με τον τρόπο του, όταν θα εξετάσει εκείνη τη χρονιά και στη συνέχεια τι μας διδάσκει το «Πέραν της αρχής της ηδονής» [5]. Το γεγονός ότι η φροϊδική βιολογία είναι πρωτίστως μια ενερ­ γειακή θεωρία, επιτρέπει στον Λακάν να πει ότι η φροϊδική βιο­ λογία δεν είναι βιολογία. Αυτό είναι ακριβές εάν με τον όρο βιο­ λογία εννοούμε ένα γνωστικό τομέα που να έχει τη ζωή ως αντι­ κείμενο, αλλά είναι οπωσδήποτε λιγότερο ακριβές τώρα που έχου­ με κατά κάποιον τρόπο μια βιολογία χωρίς τη ζωή, μια βιολογία που το αντικείμενό της είναι —πρόκειται για έκφραση του Ζα­ κόμπ, αλλά θα νόμιζε κανείς πως είναι του Λακάν— «οι αλγό­ ριθμοι του έμβιου κόσμου». Η έκφραση αποδίδει το γεγονός ότι η έννοια του προγράμματος, η οποία εξακολουθεί να χαρακτη­ ρίζεται από κάποια αοριστία, είναι σήμερα κεντρική έννοια στη βιολογία. Μέσα σε αυτή την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, ο Λακάν κατέλη­ ξε να διατυπώσει, το 1972 στο Σεμινάριο Encore [15], κάτι που θα 2. Οι εντός αγκυλών αριθμοί παραπέμπουν στον αριθμό με τον οποίο είναι καταχωρισμένο το συγκεκριμένο κείμενο στη Βασική ήτυχαναλντική βιβλιογραφία στο τέλος του τόμου. Σε κάθε κεφάλαιο, η βιβλιογραφική παραπομπή δίνεται μό­ νο την προπη φορά που αναφέρεται ο κάθε τίτλος.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, A

17

μπορούσε να εκληφθεί ως η ψυχαναλυτική έννοια της ζωής, και που φαίνεται να ορίζει τη ζωή μέσω της απόλαυσης: «Δεν ξέρουμε τι είναι να είναι κανείς ζωντανός, ξέρουμε απλώς ότι ένα σώμα εί­ ναι κάτι που απολαμβάνεται». Είναι αυτό ορισμός της ζωής; Μάλλον το αντίθετο. Δεν ξέρου­ με τι είναι η ζωή. Ξέρουμε απλώς ότι δεν υπάρχει απόλαυση χωρίς τη ζωή. Γιατί λοιπόν να μην αναδιατυπώσουμε αυτή την αρχή λέ­ γοντας πως η ζωή είναι η προϋπόθεση της απόλαυσης; Δεν τελειώ­ σαμε όμως. Πρόκειται ακριβώς για τη ζωή με τη μορφή του σώμα­ τος. Η ίδια η απόλαυση είναι αδιανόητη χωρίς το έμβιο σώμα, το έμβιο σώμα που είναι η προϋπόθεση της απόλαυσης. Τούτο το σημείο εκκίνησης δικαιολογεί την επανεξέταση του φακέλου βιολογία.

1. Η ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΝΙΑΙΟ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Στον δικό μας γνωστικό τομέα, που είναι κλινικός, η ζωή παρου­ σιάζεται με τη μορφή του ατομικού σώματος, και μπορούμε να πε­ ριοριστούμε σε αυτό. Τα πράγματα μάλιστα μας ωθούν να περι­ οριζόμαστε σε αυτό. Εδώ, μπορούμε να διαχωρίσουμε ζωή και σώμα, είναι ο διαχω­ ρισμός που λανθάνει στην έκφραση «έμβιο σώμα». Η ζωή δεν πε­ ριορίζεται στο σώμα με την ωραία προφανή ενότητά του. Υπάρχει το προφανές του ατομικού σώματος, του σώματος ως ενιαίου, το οποίο είναι μια προφάνεια φαντασιακής τάξεως. Ας φροντίσουμε εδώ να χαλαρώσουμε λιγάκι και να εξετάσου­ με το καθεστώς του ατόμου σε σχέση με τη ζωή, και ειδικά το κα­ θεστώς του ενιαίου που φαντάζει σαν φυσικό γνώρισμα. Όλο το Σεμινάριο του Λακάν που ονομάζεται Encore, το δια­ τρέχει το επίμονο ερώτημα: με δεδομένη τη φαντασιακή προφάνεια της ενότητας του σώματος, μήπως θα έπρεπε να θεωρήσου­ με ότι το ενιαίο απορρέει από αυτήν; Να γιατί έχει ιδιαίτερη αξία η θέση που συνοδεύει την επιμονή του Λακάν, η θέση ότι το ενιαίο απορρέει από το σημαίνον και όχι από το ενιαίο του σώματος. Ο Λακάν αγωνίστηκε προκειμένου να κλονίσει το εν λόγω προ­ φανές. Έγραψε μάλιστα μια φράση που αξίζει να την προσέξουμε και να τη σχολιάσουμε, φράση που παίρνει για σΐόχο τη ζωολογία: «Η ζωολογία ξεκινάει από τη φιλοδοξία του ατόμου να αποτελεί

18

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

το είναι του εμβίου, μονάχα που καταλήγει να κυνηγάει τούτο το είναι στο επίπεδο του πολυποδίου»3. Όταν καταπιανόμαστε με το ζώο, το έμβιο ον είναι το άτομο, το ενιαίο σώμα. Μπορούμε τότε να πούμε ότι το είναι του εμβίου πραγματώνεται μέσα σ’ ένα άτομο. Τι κάνουμε όμως τότε με τους πολύποδες, με τα πολυπόδια, με τα οποία είχαν παθιαστεί οι υλι­ στές μας του δέκατου όγδοου αιώνα; Με το περίφημο πολυπόδιο του Τραμπλέ που εθεωρείτο ταυτοχρόνως μεταλλικό, φυτικό και ζωικό; Τι κάνουμε με την αποικία των κοραλλιών, στην οποία η σωματική ατομικότητα αποβαίνει εξόχως προβληματική; Βρισκό­ μαστε απεναντίας αντιμέτωποι με ένα είδος ημι-εξατομικευμένης συλλογικότητας, που φαίνεται πράγματι να υπάρχει για να καλύ­ πτει τα κενά στην αλυσίδα των όντων4.

Το όνειρο τον Ντ’Αλαμπέρ Υπάρχει ένας ολόκληρος στοχασμός που αφιερώθηκε στην προ­ αγωγή της ιδέας ότι στην ύλη τα πάντα είναι συνεχή, χωρίς λύση της συνέχειας, και μας οδηγούν από το άψυχο στο έμβιο. Ο Ντιντερό έγραψε Το όνειρο τον Ντ’ Αλαμπέρ5 για να δείξει σε τι βαθμό

3. «La zoologie peut partir de la pretention de l’individu à faire l’être du vivant, mais c’est pour qu’il en rabatte à seulement qu’elle le poursuive au niveau du polypier». 4. Πολύποδες (γαλλ. polypes) είναι μορφές υδρόβιων ασπόνδυλων ζώων που συγγενεύουν με τις μέδουσες και τα κοράλλια (υπάγονται όλα στη συνομοταξία Κνιδόζωα που ανήκει στην ευρύτερη ομάδα των Κοιλεντερωτών). Οι πολύποδες είτε είναι μοναχικοί είτε σχηματίζουν επιπλέουσες ή εδραίες αποικίες. Με τη λέ­ ξη «πολυπόδιο» αποδίδεται εδώ η γαλλική «le polypier», παλαιός όρος περίπου συνώνυμος του «polype». Ο A. Trembley (1700-1784) υπήρξε Γάλλος ζωολόγος, ο οποίος σε μια διάσημη εργασία (1740) αναγνώρισε οριστικά τη ζωική φύση των μικροσκοπικών μοναχικών πολυπόδων, που είναι γνωστά και ως «ύδρες». 5. Το έργο με γενικό τίτλο «Le rêve de d’Alembert» περιλαμβάνει τρεις φιλο­ σοφικούς διαλόγους. Στον πρώτο συνομιλούν οι κύριοι d’Alembert και Diderot. Στον δεύτερο, το κυρίως «Όνειρο», συνδιαλέγονται στην οικία του d’Alembert η δεσποινίς de l’Espinasse και ο γιατρός Bordeu, με την πρώτη να έχει καταγράφει και να αφηγείται στον γιατρό το ενύπνιο φιλοσοφικό παραμιλητό του φίλου της κι εκείνος να σχολιάζει και να επεξηγεί* όλα αυτά ενώ ο d’Alembert εξακολουθεί να κοιμάται και κατά διαστήματα να συμμετέχει... παραμιλώντας! Ο τρίτος διάλο­ γος, πολύ συντομότερος, εμφανίζεται σαν συνέχεια του δεύτερου, με το ίδιο ζευ­ γάρι συνομιλητών.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, A'

19

η ζωή ξεχειλίζει από το καημένο ενιαίο του σώματος και αντίθετα εμφανίζεται σαν μια εξαιρετική δύναμη εξαπλώσεως. Το κυρίως όνειρο του Ντ’ Αλαμπέρ, έπειτα από τη συνομιλία του Ντιντερό με τον Ντ’ Αλαμπερ, αρχίζει με την εικόνα ενός σμή­ νους μελισσών που περιγράφεται σαν ένα τσαμπί με εμφάνιση πλά­ σματος, ατόμου, ζώου. Είναι προφανώς μια αυταπάτη. Πρόκειται για ένα συνονθύλευμα, αλλά εάν μαλακώσουμε τα ποδαράκια με τα οποία συγκροτούνται οι μέλισσες, εάν έτσι περάσουμε ανεπαί­ σθητα από τη συνάφεια στη συνέχεια, τότε θα σχηματίσουμε ένα όλον και ένα ζώο ενιαίο. Το ξέρουμε, όχι από τον Ντ’ Αλαμπέρ, που ονειρεύεται, αλλά από τον γιατρό Μπορντέ που εξηγεί στη Μαντεμουαζέλ ντε Λεσπινάς τα ονειρικά παραμιλητά του Ντ’ Αλα­ μπέρ. Φαντάζεται, λοιπόν, το σμήνος των μελισσών να μεταμορ­ φώνεται σε πραγματικό πολύποδα, και η ίδια έμπνευση τον κάνει να ονειρευτεί έναν ανθρώπινο πολύποδα. Αυτά μας εισάγουν στην ατμόσφαιρα του ονείρου του Ντ’ Αλαμπέρ, όπου βλέπουμε βαθ­ μιαία το ενιαίο να γίνεται πολλαπλό μέσα στη φύση και το πολλα­ πλό να είναι ενιαίο, και τέλος μια αέναη αναστρεψιμότητα από το ένα στο άλλο. Τα πράγματα παλαντζάρουν πολύ στο τέλος μέσα στο όνειρο του Ντ’ Αλαμπέρ, διότι το ποτάμι παίρνει τα πάντα: όλα αλλάζουν, όλα περνούν, μονάχα το όλον παραμένει. Αυτό κορυφώνεται στο Εν-όλον που τελειώνει στα σύνορα του κόσμου. Τελικά, δεν απο­ μένει παρά ένα μεγάλο έμβιο ζώο που είναι η ίδια η φύση: «Και μιλάτε για άτομα», λέει, «καημένοι φιλόσοφοι. Παρατήστε τα άτο­ μά σας. Τι θέλετε να πείτε με τα άτομά σας; Δεν υπάρχουν διόλου, όχι. Ένα μόνο μέγα άτομο υπάρχει, είναι το όλον». Συνέβη στον Λακάν, τα χρόνια εκείνα που προσπαθούσε να προσδιορίσει το καθεστώς της απόλαυσης, να αναζητήσει, ανάλογα με τα διαβάσματά του ή με τις αγορές παλαιών βιβλίων, κάποιες αναφορές στους υλιστές συγγραφείς. Μίλησε για τον Μοπερτουί6. Αυτά μας επιτρέπουν να σταθμίσουμε την απόσταση που έχου­ με από εκείνον τον μονισμό της ύλης, μιας ύλης που εγκλείει τη ζωή. Ο Ντιντερό είναι ένα είδος βιταλιστικού σπινοζισμού, όπου τα πάντα αποκαλύπτεται ή υποτίθεται πως έχουν αισθητικότητα, αρχίζοντας από την πέτρα. Έτσι ακριβώς ξεκινάει τη συνομιλία του με τον Ντ’ Αλαμπέρ, που του λέει: «Μη μου πείτε ότι η πέτρα έχει

6. Pierre-Louis Moreau de Maupertuis (1698-1759), Γάλλος μαθηματικός.

20

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΑΕΡ

αισθητικότητα. — Μα γιατί όχι; Η πέτρα φωνάζει, μόνο που δεν την ακοΰμε». Και προχωρεί βαθμιδωτά στην απόδειξη, μέσω της διατροφής, ότι το μεταλλικό συμβάλλει στην ανάπτυξη του φυτι­ κού, και το φυτικό καταπίνεται από το φυτοφάγο και καταλήγει επίσης μέσα στο έμβιο σώμα. Προκύπτει έτσι μια εξαιρετική συνέ­ χεια της αισθητικότητας που αποτελεί ζήτημα αρχής για τις φιλο­ σοφίες της φύσης, γεγονός που υποχρεώνει μάλλον να διακρίνουμε δύο καταστάσεις αισθητικότητας, αδρανή αισθητικότητα και ενεργό αισθητικότητα, αλλά η αδρανής αισθητικότητα της πέτρας μπορεί να μεταπηδήσει στην ενεργό αισθητικότητα. Από ανάλογη αφετηρία ξεκινούν τα συναρπαστικά θεωρητικά κατασκευάσματα του Σέλινγκ, τον δέκατο ένατο αιώνα, για τις ηλικίες του κόσμου, στα οποία η συνείδηση ιχνηλατείται ήδη μέσα στα άψυχα στοιχεία, έτσι ώστε σε τούτον τον κόσμο ο θάνατος του ατόμου καταλήγει να είναι μια αυταπάτη.

Υλοζωισμός Γράφει ο Ντιντερό: «Και η ζωή; Η ζωή, μια σειρά δράσεων και αντιδράσεων. Ζωντανός, δρω και αντιδρώ σαν μάζα» — εννοεί με τη μάζα του σώματός μου, των ζωιδίων που με απαρτίζουν. «Νε­ κρός, δρω και αντιδρώ σαν μόρια. Αρα δεν πεθαίνω καθόλου. Οπωσδήποτε όχι. Δεν πεθαίνω καθόλου υπ’ αυτήν την έννοια, ού­ τε εγώ ούτε οτιδήποτε άλλο». Πρόκειται για ένα όραμα περί αιώ­ νιας ζωής, εάν δεν σταθούμε στη φαντασιακή μορφή του σώματος, αλλά δεχτούμε ότι τα ζωίδια, οι ίνες, τα μόρια συνεχίζουν το καθέ­ να τον δρόμο του. Οπότε, η ζωή βρίσκεται παντού στη φύση, το ίδιο και η από­ λαυση. Η απόλαυση είναι συνεκτατή προς την πανταχού παρούσα ζωή. Γράφει ο Ντιντερό: «Δεν υπάρχει ούτε ένα σημείο στη φύση που να μην υποφέρει ή που να μην απολαμβάνει». Ορίστε η από­ λαυση απλωμένη σε όλη τη φύση, στο κάθε σημείο της. Άλλωστε, στην Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό, του 1760 και κά­ τι, είναι που πρωτοεμφανίζεται η λέξη υλοζωισμός [1ιγ1οζοϊ8ΐτΐ€], μια λόγια λέξη σχηματισμένη από τις λέξεις ύλη και ζωή για να υποδηλώσει αυτή τη θεωρία περί της έμβιας ύλης που γίνεται Θεός. Και, όπως έλεγε ο Λακάν για τους υλιστές του δέκατου όγδοου αιώ­ να, ο Θεός τους ήταν η ύλη. Είναι εντυπωσιακό ότι η ιδέα για το έμβιο και αθάνατο μέγα

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Α'

21

Όλον υπήρξε η θεωρία των σι^ιχών^^είνων ακριβώς που επι­ νόησαν τη διαφορά τοίΤσημαίνοντος καΐ(η]μαινομένου. Όι στώϊκοί, από τη μία διάρθρωναν και αποδιάρθρωναν τη γλώσσα, ένώ την ίδια ώρα καλλιεργούσαν τη θεωρία για την απανταχού ζωή και για τον μέγα ζωικό κόσμο. Αυτό αποδεικνυει ότι την ενότητα του στοιχείου, του σημαίνοντος Ένα, τη συνελάμβαναν στο επίπε­ δο της γλώσσας, καθότι στη φύση συνελάμβαναν μονάχα την ενό­ τητα του Όλου. Γεγονός που έρχεται να στηρίξει τη θέση του Λακάν, ότι συλλαμβάνουμε το Ένα με βάση το σημαίνον και όχι με βάση τη φύση. Όταν κοντοζυγώνουμε στη φύση, άντε να βρεις τι αποτελεί πραγματικά Ένα! Ο υλοζωισμός είναι ευνόητο να συνιστά αναφορά για μας στο ζήτημα που εξετάζουμε, διότι αποτελεί προφανώς, μολονότι δεν δηλώνεται, το υπόβαθρο της θεωρίας του Μαρκήσιου ντε Σαντ που ο Λακάν εκθέτει στο Σεμινάριο Η ηθική της ψυχανάλυσης [12], μια θεωρία που έρχεται να πλαισιώσει την επεξεργασία που κάνει της παραβατικότητας και της απόλαυσης της παραβατικότητας. Εκ­ θέτει το σύστημα του πάπα Πίου ΣΤ, εκείνου του εγκληματία πά­ πα που είχε για πιστεύω του πως η ίδια η φύση θέλει την κατα­ στροφή και τον θάνατο. Διακρίνει λοιπόν δύο θανάτους: τον θά­ νατο του ατόμου, που είναι η απόλαυση να ξεμπερδεύεις με τον άλλο, και τον θάνατο της ύλης του πτώματος που προκύπτει από τον πρώτο θάνατο. Θα βρείτε το κείμενο του Σαντ στις σελίδες 249-250 της Ηθικής της ψυχανάλυσης. Ο ριζικός εγκληματίας θέ­ λει να πλήξει τον άλλον, όχι μόνο στο επίπεδο της ζωής, του ατομι­ κού σώματος, αλλά και στην ύλη που απομένει μετά το πρώτο έγκλη­ μα. Υπόβαθρο της θεωρίας των δύο θανάτων είναι ο υλοζωισμός του Ντιντερό και πολλών άλλων του δέκατου όγδοου αιώνα. Η ιδέα των δύο θανάτων είναι σαν την καλή και την ανάποδη της διπλής ζωής κατά Ντιντερό: «Ζωντανός, δρω και αντιδρώ σαν μάζα. Νεκρός, δρω και αντιδρώ σαν μόρια». Ο Ντιντερό εμφανί­ ζεται ακριβώς σαν το ανάποδο του σαδικού συστήματος. Υπάρχει ο πρώτος και ο δεύτερος θάνατος στον Σαντ, ενώ υπάρχει η πρώτη και η δεύτερη ζωή στον Ντιντερό. 2. ΤΟ ΚΑΤΑΚΕΡΜΑΤΙΖΕΣ©ΑΙ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Αφού ως τώρα ασχολήθηκα με τον Ντιντερό, είναι καιρός να πε­ ράσουμε στον Ντεκάρτ.

22

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

Ο Ντεκάρτ και η νπόσταση-απόλαυση Πράγματι, η αναφορά του Λακάν προκειμένου να εισαγάγει τη ζωήαπόλαυση, αυτό που ονομάζει υπόσταση-απόλαυση, είναι ο Ντε­ κάρτ, ο οποίος κινείται στον αντίποδα του υλοζωισμού, διότι, εδώ, ούτε λόγος για έμβια ύλη. Ο Ντεκάρτ, προκειμένου να εντοπίσει την απόλαυση, δεν γυρεύει καθόλου εκείνη την απανταχού απόλαυση, την οικουμενική απόλαυση, την απόλαυση που βρίσκεται σε κάθε σημείο της φύσης, την οποία συναντάμε στον Ντιντερό. Στον τελευ­ ταίο, είναι το μόνο που δεν θα μας λείψει στα διάφορα επίπεδα του έργου του: έχουμε το διαρκές εγκώμιο των άπειρων δυνατοτήτων της απόλαυσης, από τις πιο μικροσκοπικές και ανεπαίσθητες μέχρι τις πιο απέραντες. Ο Ντεκάρτ, από τη μεριά του, ανάγει την ύλη στο εκτατό, και τούτη η αναγωγή αποκλείει καταρχήν την απόλαυση του σώματος, καθότι το σώμα υπάγεται στην έκταση [Γέίοηάιιε]. Να γιατί ο Λακάν υποστηρίζει, στο κείμενό του «Για την ψυχα­ νάλυση και τις σχέσεις της με την πραγματικότητα» [24], πως ο Ντε­ κάρτ παραγνώρισε βαθύτατα το σώμα, με το να το αναγάγει στην έκταση. Έτσι είναι. Η συστατική παραγνώριση που ενέχεται στην αναγωγή της ύλης και του σώματος στην έκταση, είναι ότι διαχωρί­ ζεται το σώμα από την απόλαυσή του. Οφείλουμε όμως συνάμα να παρατηρήσουμε ότι αυτή η παρα­ γνώριση συνιστά την προϋπόθεση για τις επεμβάσεις στις οποίες υποβάλλουμε το σώμα ολοένα και περισσότερο. Μοιάζει με προφητεία όταν διαβάζουμε τι έγραφε σχετικά ο Λακάν το 1967: «Θα χρειαστεί ετούτο το σώμα τις επικείμενες υπερβολές της χειρουργικής μας, προκειμένου να λάμψει, κατά το κοινώς λεγόμενο, ότι σώμα διαθέτουμε με το να το κάνουμε να εί­ ναι ο κατακερματισμός του»7. Δεν ισχύει απλώς ότι το είναι του εμβίου δεν είναι το ενιαίο του ατόμου, αλλά επίσης ότι το είναι του εμβίου, όταν πρόκειται για το σώμα του ομιλούντος όντος, είναι ο κατακερματισμός αυτού του σώματος. Δεν έχουμε εδώ μονάχα εκείνη την πλησμονή που αναδεικνύει ο Ντιντερό λέγοντας «είμα­ στε όλοι πολυπόδια, είμαστε όλοι αποικίες από ανεπαρκώς εξατομικευμένα ζωίδια». Έχουμε το ενιαίο υπό αμφισβήτηση μέσω του κατακερματισμού.

7. «Il faudra à ce corps les excès imminents de notre chirurgie pour qu’éclate, au sens commun, que nous n’en disposons qu’à le faire être son propre morcellement».

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, A'

23

Ένα δοκίμιο σονιφτικής εμπνεύσεως Το κατακερματισμένο σώμα, μας είναι γνωστό στο φαντασιωτικό επίπεδο. Είναι άλλωστε η έκφραση που μεταχειρίστηκε ο Λακάν προκειμένου να συμπεριλάβει τα φαντασιακά φαινόμενα στα οποία είχε ιδιαίτερα επιμείνει η Μέλανι Κλάιν. Εδώ γίνεται λόγος για τον κατακερματισμό που επιτελεί η χει­ ρουργική επέμβαση. Εδώ, η βιολογία, που διάνυσε μια ολόκληρη περίοδο, τη μεγαλύτερη περίοδο της ιστορίας της, εξυμνώντας την ενότητα του εμβίου, εκπληρώνεται καθημερινά κατακερματίζο­ ντας αυτή την ενότητα. Σήμερα μάλιστα, έτυχε να πέσει το μάτι μου σ’ ένα ανεπανάλη­ πτο δοκίμιο στο τεύχος αυτής της εβδομάδας του περιοδικού Time. Όπως είναι γνωστό, ξέρουμε πλέον να μεταμοσχεύουμε τα ση­ μαντικότερα όργανα, από τότε που έκανε την ιστορική μεταμό­ σχευση καρδιάς ο Κρίστιαν Μπάρναρντ. Το πρόβλημα σήμερα εί­ ναι ότι δεν έχουμε αρκετά όργανα για μεταμόσχευση. Εξήντα δύο χιλιάδες Αμερικανοί βρίσκονται σε αναμονή οργάνων προκειμέ­ νου να επιβιώσουν! Ποιος θα τους δώσει αυτά τα όργανα; Ε λοιπόν, ο συγγραφέας του εν λόγω άρθρου έχει μια ιδέα: πρέπει να τα αγοράσουμε. Αρα, πρέπει να υπάρχει κάποιος που να τα πουλάει. Και άρα, συναρπαστική πρόταση: να επιτρέψουμε στις οικογένειες να πουλάνε τα όργανα των θανόντων. Υπάρχει μια αντίρρηση: εκείνοι που θα μπουν στον πειρασμό να πουλήσουν το νεφρό ή την καρδιά του λατρευτού εκλιπόντος για 300 δολάρια —τόσο το εκτιμάει ο συγγραφέας— θα είναι οι πιο φτωχοί. Σε αυτό υπάρχει μια απάντηση: έτσι κι αλλιώς, τα πιο οδυνηρά πράγματα της ζωής πλήττουν πάντα περισσότερο τους φτωχούς παρά τους πλούσιους. Οι φτωχοί ζούνε λιγότερο καλά, ντύνονται χειρότερα, κάνουν πιο επικίνδυνες δουλειές και έχουν μικρά αυτοκίνητα. Οπότε, εάν κανείς επιμείνει, μπορεί να πληρώ­ σει 3.000 δολάρια αντί για 300. Ο τολμητίας δέχεται ωστόσο ένα όριο, και δεν προτείνει να αγοράζουμε τα όργανα των ζωντανών, διότι θεωρεί ότι αυτό θα αποτελούσε προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αυτό το κειμενάκι, που έπεσε στα χέρια μου κατά τύχη, είναι σουιφτικής εμπνεύσεως. Γνωρίζετε το κείμενο του Τζόναθαν Σουίφτ, «Μια σεμνή πρόταση σχετικά με τα παιδιά των φτωχών τάξεων»: «Πώς να ανακουφίσουμε από την επιβάρυνση τους γονείς και το έθνος και να χρησιμοποιήσουμε τα παιδιά για το κοινό καλό;» Το

24

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

κείμενο του Σουίφτ κάνει την πρόταση τα παιδιά ενός έτους να συμβάλλουν στο κοινό καλό, στη διατροφή και εν μέρει στην ένδυ­ ση πολλών χιλιάδων ανθρώπων. Προτείνει να τα τρώμε. Η πένα του Σουίφτ σατιρίζει τον κυνισμό των πλουσίων της εποχής του, και είναι συναρπαστικό να βλέπει κανείς έναν Αμερικανικό κον­ δυλοφόρο να εκθέτει μια προβληματική, για την οποία είναι να αναρωτιέσαι αν θα παραμείνει στο επίπεδο του δοκιμίου ή θα πε­ ράσει στην υλοποίηση.

Για το κοινό καλό και το ατομικό καλό Να λοιπόν τι προαναγγέλλεται για το κατακερματίζεσθαι του σώ­ ματος. Μπορούμε κατά κάποιον τρόπο να πούμε bye bye σε ό,τι υπήρξε η εξύμνηση της ενότητας του σώματος, διότι αντιθέτους έχει κιόλας δρομολογηθεί το κατακερματίζεσθαι του σώματος, προφα­ νώς για το μέγιστο καλό του. Τα νέα του κατακερματισμού έρχονται κάθε μέρα. Υπάρχει ένας κατακερματισμός που γίνεται με πιο συμπαθητική μορφή, μέσω της γενετικής μηχανικής. Φτάνουμε τώρα στη γενετική μηχανική διότι δεν σταματήσαμε στην εικόνα της ωραίας μορφής του σώματος, αλ­ λά ξέρουμε να επεμβαίνουμε στο πραγματικό του σώματος. Έχουμε πλέον φτάσει στο engineering των ιστών. Κατασκευά­ ζουμε δέρμα και το πουλάμε, από τον Μάιο του 1998. Πέρυσι, τέτοια εποχή, εγκρίθηκε η διάθεση του κατασκευασμένου δέρματος. Πα­ ράγουμε επίσης, χρησιμοποιώντας ημισυνθετικά υλικά, χόνδρους και οστά. Προετοιμάζεται η παραγωγή συνδέσμων και τενόντων, αλλά η μεγάλη υπόθεση που βρίσκεται υπό μελέτη, είναι η δημιουρ­ γία ολοκληρωμένων εσωτερικών οργάνων, των νεο-οργάνων. Αυτά προσθέτουν μια ειδική πυκνότητα σε ό,τι μπορούμε να αναφέρουμε για τη σχέση μας με το σώμα, σχέση που προφανώς δεν είναι υπεράνω της ιστορίας και που θα προσδιορίζεται όλο και περισσότερο από το κατακερματίζεσθαι του σώματος. Δεν έχου­ με εδώ τον κακό Μαρκήσιο ντε Σαντ που θέλει να κάνει κομματά­ κια την καημένη την Ιουστίνη. Τώρα πρόκειται για το κοινό καλό και το ατομικό καλό, δηλαδή το ζήτημα είναι ακαταμάχητο. Να λοιπόν για ποιο λόγο είναι χρήσιμο να συγκεντρώσουμε ορισμένα στοιχεία λακανικής βιολογίας. Σε αυτό συνίσταται η ενεργοποίηση των αλγορίθμων του εμβίου.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, A'

25

Το σώμα-μηχανή Ποιο είναι εδώ το καρτεσιανό στοιχείο; Είναι το αντι-αριστοτελικό. Το πρώτο πηγάζει από την προοπτική αποσύνθεσης της ενότητας του εμβίου, ενώ η αριστοτελική προοπτική δίνει έμφαση στην ενότη­ τα του εμβίου, στην ενότητα της ψυχής ως μορφής του σώματος. Επειδή ακριβώς αναπαραβάλλεται προς αυτή την προοπτική, ο Λακάν κάνει στο Σεμινάριο Encore επανειλημμένες αναφορές στο Πε­ ρί ψνχής του Αριστοτέλη, εκτιμώντας ότι ναι μεν η αριστοτελική προοπτική υπαγόρευσε την ανάπτυξη της βιολογίας και είναι κατά κάποιον τρόπο η φιλοσοφική μορφή της φαντασιακής πρόσληψης του σώματος, αλλά παράλληλα εμφανίζεται πια καθημερινά παρω­ χημένη από την ενεργοποίηση των αλγορίθμων του εμβίου. Η αριστοτελική προοπτική είναι ακατανίκητα παρωχημένη. Ο Λακάν θεωρούσε άλλωστε ότι μεγάλο τμήμα της σύγχρονης φιλοσο­ φίας δεν είναι παρά διάφορες προσπάθειες να αναζωογονηθεί και να εκσυγχρονιστεί η προοπτική αυτή. Ο γκεσταλτισμός, η ψυχολογία της μορφής, οι θεωρίες του Γκολντστάιν, αλλά και το εν-τω-κόσμωείναι, ή η φαινομενολογία της αντίληψης, αποτελούν ισάριθμες από­ πειρες να επιστρέψουμε στην αρμονία της ψυχής και του σώματος. Θεωρούν διάφοροι πως ήταν μια βλακεία του Ντεκάρτ να εκλάβει δύο χωριστές υποστάσεις, και ότι εμείς θα φροντίσουμε να επιλύ­ σουμε το ζήτημα ώστε να ξαναβρούμε την ενότητα του εμβίου. Ο Λακάν, ο οποίος βεβαίως δεν δηλώνει προοδευτικός, αλλά ούτε και νοσταλγός, έχει επίγνωση ότι θα πάμε όλο και περισσό­ τερο προς την καρτεσιανή κατεύθυνση, δηλαδή επεμβαίνοντας στο σώμα και αποσυναρμολογώντας το όπως κάνουμε με μια μη­ χανή. Ήδη από το δεύτερο Σεμινάριο, υπογραμμίζει τον αποφα­ σιστικό χαρακτήρα που είχε για τη θεμελίωση της βιολογίας η αναφορά στη μηχανή. Αυτή η αποσυναρμολόγηση, αυτός ο κατα­ κερματισμός προχωρεί ουσιαστικά απομακρυνόμενος από εκείνη τη θαυμαστή εναρμόνιση του έμβιου οργανισμού προς το περιβάλ­ λον του, και επεμβαίνει θρυμματίζοντας, αποσυνθέτοντας, απο­ διαρθρώνοντας. Είναι εντυπωσιακό που ο Φρανσουά Ζακόμπ γράφει στο βι­ βλίο του: «Η μοριακή βιολογία αντιστοιχεί σε μια νέα εποχή της μηχανιστικής σκέψης». Το ότι μεταπηδήσαμε στις αναφορές στην πληροφορία, το ότι τώρα επεμβαίνουμε στο μοριακό επίπεδο, δεν σημαίνει ότι εννοιολογικά δεν βρισκόμαστε στο μηχανιστικό σχή­ μα. Στη βιολογία υπάρχουν οπωσδήποτε συναρπαστικές αλλαγές,

26

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

αλλά υπάρχουν παράλληλα και φαινόμενα μακράς πνοής, θα λέ­ γαμε, και τούτο ανήκει οτα τελευταία. Υπάρχει κάτι στη βιολογία που προέρχεται από το ζώο-μηχανή του Ντεκάρτ. Όσον αφορά τη βιολογία του Φρόιντ, θα δούμε με ανάλογο τρόπο πόσο καλά προσανατολισμένη υπήρξε ως προς την ουσιώδη αναφορά της. Τα τεκμήρια του κατακερματισμού θέτουν σε αμφι­ σβήτηση την ταυτότητα του σώματος με τρόπο πολύ πιο εμφανή απ’ ό,τι τα περί υλοζωισμού κατασκευάσματα, και ευρύτερα την αριστοτελική ψυχή, η οποία, όπως λέει ο Λακάν στη σελίδα 100 του Encore, δεν είναι παρά η υποτιθέμενη στο σώμα ταυτότητα.

Το ομιλούν σώμα ανάγεται στο εχειν Αυτό μας λέει κάτι βασικό για το καθεστώς του σώματος, εκείνου του σώματος που παρέχει το φαντασιακό μοντέλο του ενιαίου. Ταυτίζουμε κάπως αυθόρμητα, φαντασιακά, το σώμα και το είναι του εμβίου. Ο Λακάν το αναφέρει παρεμπιπτόντως όταν μιλάει για τον ποντικό μέσα στον λαβύρινθο, στο τελευταίο κεφάλαιο του Encore. Ταυτίζει κανείς στον ποντικό το σώμα και το είναι. Τούτη η ταύτιση είναι η προσδιορισακή αρχή της πρώτης προσέγγισης τού είναι, που την αποδίδουμε στον Αριστοτέλη. Σήμερα, επιχει­ ρούμε αντιθέτως να διαταράξουμε το καημένο το ποντικάκι βυθίζοντάς το μέσα στο ειδέναι του πειραματιστή, σε μια γνώση που δεν του χρειάζεται για να ζήσει8. Ενώ είναι θεμιτό, όταν πρόκειται για το ζώο, να ταυτίζουμε το είναι και το σώμα, αυτό δεν είναι θεμιτό όταν πρόκειται για το αν­ θρώπινο είδος. Τούτο αφορά το καθεστώς του ομιλούντος σώμα­ τος: το σώμα δεν ανάγεται στο είναι, αλλά στο έχειν. Εκπλήσσει η έμφαση που δίνει ο Λακάν στη διατύπωση «ο άν­ θρωπος έχει ένα σώμα», που ενσαρκώνεται στο αγγλικό δίκαιο με τη μορφή habeas corpus. Πλειοδοτεί στο «ο άνθρωπος έχει ένα σώ­ μα» σ’ ένα από τα τελευταία του κείμενα, «Τζόις το Σύμπτωμα» [28], αλλά θα το βρείτε ήδη στο δεύτερο Σεμινάριο, σελίδα 93. Σημειώ­ νει εξάλλου πως ανέκαθεν είχαμε ένα σώμα, αλλά αυτό γίνεται 8. Στην παρούσα μετάφραση ο γαλλικός όρος le savoir αποδίδεται αδιακρίτως είτε ως «το ειδέναι» είτε ως «η γνώση», έννοιες ισοδύναμες. Κάτι ανάλογο συμ­ βαίνει με το γαλλικό επίθετο vivant που αποδίδεται είτε ως «έμβιος» είτε, σπανιό­ τερα πάντως, ως «ζωντανός».

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, A

27

σαφέστερο σήμερα που τόσο έχουμε εξωθήσει στα άκρα την ταύ­ τιση του ανθρώπου με το ειδέναι του. Εδώ αποκτά το νόημά της η αναφορά και η στήριξη στον καρ­ τεσιανό δυϊσμό. Εν προκειμένω, τον δυϊσμό του ειδέναι και του σώματος. Το ζήτημα του είναι για «τον άνθρωπο», εντός εισαγωγι­ κών, τίθεται προς την πλευρά του ειδέναι, ενώ το σώμα είναι προς την πλευρά του έχειν. Η ταύτιση του ανθρώπου με το ειδέναι του, είναι η ταύτιση που έρχεται στο αποκορύφωμά της με τη λακανική έννοια υποκείμενο, τον αλγόριθμο υποκείμενο. Η θέση του υπο­ κειμένου είναι της τάξεως τού είναι, έστω και αν διατυπώνεται ως έλλειμμα-του-είναι. f Μπορούμε να πούμε απλούστερα ότι το υποκείμενο, από τη στιγ) μή που είναι υποκείμενο του σημαίνοντος, δεν μπορεί να ταυτιστεί με το σώμα του, και ακριβώς από αυτό πηγάζει το ότι παθιάζεται / για την εικόνα του σώματός του. Το τεράστιο ναρκισσιστικό φού| σκωμα που χαρακτηρίζει το ανθρώπινο είδος, πηγάζει από το ελάτ! τωμα υποκειμενικής ταύτισης με το σώμα. Ελάττωμα υποκειμενι} κής ταύτισης που έγινε φανερό ειδικά στην υστερία. Να λοιπόν μια κατευθυντήρια αρχή, στην οποία μάλιστα βασί­ ζεται η σταθερή κριτική που άσκησε, ρητά ή υπόρρητα, ο Λακάν στη φαινομενολογία του Μερλό-Ποντί, η οποία προσπαθεί να αποκαταστήσει την κατά φύσιν ένταξη του ανθρώπου στον κόσμο, που επικεντρώνεται στη σωματική παρουσία και που μελετάει την πα­ ρουσία στον κόσμο με ένα σώμα, μέσα σ’ ένα σώμα και μέσω ενός σώματος. Πράγμα αισθητό και στη φιλοσοφία του Dasein του Χάιντεγκερ, από την οποία μετακινήθηκε και σε σχέση με την οποία μεταστράφηκε. Η πρωταρχική υπόθεση για τον Μερλό-Ποντί, όπως παρατηρεί ο Λακάν, είναι ότι υπάρχει κάπου ένας τόπος της ενότητας, που είναι η ταύτιση τού είναι και του σώματος, και που έχει σαν αποτέλεσμα την εξάλειψη του υποκειμένου. Εάν εξετάσουμε τα πράγματα με βάση αυτή την προοπτικήν ο μπιχάβΐορισμός επιδέχεται την ίδια κριτική. Μολονότι οι φαινομενολόγοι και οι γκεσταλτιστές ψυχολόγοι γύρισαν την πλάτη στον Γουότσον9, η ιδέα να περιγράφει η συμπεριφορά με όρους ερεθίσματος-απάντησης αφήνοντας κατά μέρος κάθε ενδοσκόπηση, / εδράζεται τελικά σε μια ισοδυναμία τού είναι και ιου οώματος.

9. John Β. Watson (1878-1958), Αμερικανός ψυχολόγος, ιδρυτής της συμπεριφερολογίας.

28

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

Απεναντίας, η ψυχανάλυση ορίζει τον χώρο της μέσα ακριβώς στη ρωγμή που παρουσιάζει η ταύτιση τού είναι και του σώματος, επιμένοντας σε όλες τις περιπτώσεις ότι το υποκείμενο σχετίζεται με το σώμα μέσω του έχειν.

3. Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΦΡΟΪΝΤ Ο Φρόιντ είχε εναποθέσει πολλές ελπίδες στη βιολογία. Γράφει: «Η βιολογία είναι πράγματι ένας τομέας με απεριόριστες δυνατότητες. Θεωρώ ότι είναι αναμενόμενο να δεχτούμε από αυτή καταπληκτι­ κά φώτα, και δεν είναι δυνατόν να μαντέψουμε ποιες απαντήσεις θα δίνει σε μερικές δεκαετίες στα ερωτήματα που της θέτουμε».

Το επέκεινα της ζωής διανοίγεται για το ομιλούν σώμα Ο Λακάν έλαβε τον λόγο στη συγκεκριμένη περιρρέουσα ατμό­ σφαιρα και δήλωσε ότι η φροϊδική βιολογία δεν είναι βιολογία. Πράγματι, ο θάνατος που ενέχεται στην ενόρμηση θανάτου δεν εί­ ναι ο βιολογικός θάνατος, δεν είναι η απλή επιστροφή του έμβιου σώματος στην άψυχη κατάσταση. Είναι ένας θάνατος στον οποίο ενέχεται ένα επέκεινα της ζωής. Μια βιολογία που εμπερικλείει την ενόρμηση θανάτου είναι μια βιολογία τού επέκεινα της ζωής, ενός επέκεινα όμως που διανοίγεται για το ομιλούν ον μέσω της γλώσσας. Αυτό το επέκεινα της ζωής συγκεκριμενοποιείται μέσω της ταφής, διότι το ανθρώπινο είδος είναι το μόνο στο οποίο το νε­ κρό σώμα διατηρεί την αξία του. Το επέκεινα της ζωής που διανοίγεται για το ομιλούν σώμα εί­ ναι κάτι για το οποίο ο Σαντ ο ίδιος αποτελεί παράδειγμα. Ο Σαντ ονειρεύτηκε τον θάνατο των μορίων. Ονειρεύτηκε έναν εγκλημα­ τία που να μπορεί, πέρα από το άτομο, να σκοτώσει και τα μόρια, αλλά, στην πράξη, όπως ξέρουμε, ζήτησε με τη διαθήκη του να μη χαραχτεί το όνομά του στην ταφόπλακα. Το ειδοποιό στοιχείο του ανθρώπου είναι ότι διαρκεί, όχι με τη μορφή μορίων, αλλά με μορφή σημαινόντων. Σε αυτό το επέκει­ να της ζωής που το σημαίνον επιτρέπει, είναι που ο Σαντ θέλησε να πλήξει τον εαυτό του και να εξαφανιστεί. Το αίτημα του Σαντ, η εντολή του, η ενόρμηση θανάτου του, αφορά το σημαίνον, και γι’ αυ­ τό δεν έχει να κάνει με τη βιολογία.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Α'

29

Το εννοιολογικό σχήμα τον Βάισμαν Πάντως, η φροϊδική βιολογία είναι παρ’ όλα αυτά η βιολογία. Αν μη τι άλλο, ο Φρόιντ στήριξε τη θεωρητικοποίησή του στη βιολογία, και δεν ήταν καθόλου ατυχής επιλογή ο Βάισμαν και η θεωρία του περί βλαστοφόρου πλάσματος. Η βασική αναφορά είναι το έκτο κεφάλαιο από το «Πέραν της αρχής της ηδονής». Πρέπει να παραδεχτούμε ότι υπάρχει συγγένεια ανάμεσα στο βλαστόπλασμα του Βάισμαν και το σημερινό γονιδίωμα. Οπωσδή­ ποτε το βλαστόπλασμα και το γονιδίωμα εγγράφονται σε διαφο­ ρετικούς Λόγους [discours]. Στον Βάισμαν έχουμε μια καθαρά υποθετική θεωρία — και ο Φρόιντ έδειξε ενδιαφέρον για τις από­ πειρες να αποδειχθεί πειραματικά η θεωρία του Βάισμαν. Στους Γουότσον και Κρικ το ζήτημα εγγράφεται σε μια επιστήμη, τη μο­ ριακή γενετική, η οποία οδηγεί σε μια πρακτική και καταλήγει στη γενετική μηχανική. Παρ’ όλα αυτά, το βλαστόπλασμα του Βάισμαν και το γονιδίωμα με βάση τους Γουότσον και Κρικ, υπακούουν στο ίδιο σχήμα. Το ίδιο εννοιολογικό σχήμα ενεργοποιείται στη βιο­ λογική αναφορά που επέλεξε ο Φρόιντ και σε καθετί το βιολογικά υπερσύγχρονο και μελλοντικό μας απασχολεί. Βρήκα την επιβεβαίωση αυτού του γεγονότος σε ένα βιβλίο που διαβάζεται πολύ ευχάριστα, ενός επιστημολόγου, κάπως εικο­ νοκλάστη, του Αντρέ Πισό, Η ιστορία της έννοιας τον γονιδίου10 11. Αναφέρει λοιπόν σχετικά με τον Βάισμαν — σημειωτέον πως ο Βάισμαν δεν είχε ιδέα του γεγονότος ότι το υπόστρωμα μεταφο­ ράς της κληρονομικότητας είναι τα χρωματοσώματα — ότι, mutatis mutandis, το ίδιο εννοιολογικό σχήμα παραμένει ενεργό στη βιο­ λογία αρκετές δεκαετίες αργότερα. Το 1944, ο Σρέντινγκερ, βασι­ ζόμενος σε επιχειρήματα της φυσικής εφαρμοζόμενα στους στατι­ στικούς νόμους, μπόρεσε, σ’ ένα μικρό εκλαϊκευτικό βιβλίο με τί­ τλο Τι είναι η ζωή11, να προβλέψει την έννοια της μοριακής γενετι­ κής. Ο Πισό αναφέρει ότι ο Σρέντινγκερ έθεσε τις θεωρητικές βά­ σεις της μοριακής γενετικής δέκα χρόνια πριν από την ανακάλυψη της δομής του DNA. Αντιλαμβάνεται κανείς πόσο δυνατό ήταν το εν λόγω εννοιολογικό σχήμα. Υπάρχει στον Βάισμαν και, εμπλου­ τιζόμενο με τη χρωματοσωματική θεωρία, επιτρέπει στον Σρέντιν-

10. André Pichot, L’histoire de la notion de gène. 11. Erwin Schrodinger, What is Life?, 1944.

30

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΑΕΡ

γκερ να συναγάγει με τον τρόπο του το στοιχείο εκείνο που θα μορφοποιηθεί το 1953 ως η διπλή έλικα των Γουότσον και Κρικ, και που θα μας ανοίξει τις προοπτικές που έχουμε σήμερα για τον επόμενο αιώνα, κατά τον οποίο η σχέση με το σώμα και τον κατα­ κερματισμό του θα φτάσει στην κορύφωσή της. Ο Φρόιντ έλαβε ως αναφορά τον κεντρικό άξονα της βιολογίας, σαν να το μάντεψε. Ακόμη και οι σημερινοί νεοδαρβινιστές αναφέρονται στον Βάισμαν. Το γράφει ξεκάθαρα και ο Ρίτσαρντ Ντόκινς, ο τόσο προικισμένος εκλαϊκευτής, στο απίθανο βιβλίο του, Το εγωιστικό γονίδιο12: «Η κεντρική ιδέα που χρησιμοποίησα έχει σκιαγραφηθεί από τον Βάισμαν». Αυτό που επέλεξε ο Φρόιντ είναι πραγματικά το σημείο εκκίνησης της κεντρικής λεωφόρου της σημε­ ρινής βιολογίας. Στο έκτο κεφάλαιο του «Πέραν της αρχής της ηδονής», ο Φρόιντ εκθέτει τη θεωρία για τις δύο κατηγορίες ενορμήσεων: ενόρμηση θανάτου, που γυρεύει να αποκαταστήσει την άφυνη κατάσταση, και ενόρμηση ζωής, σεξουαλική ενόρμηση, που τείνει προς τη σε­ ξουαλική σύζευξη και τη «σύντηξη των δύο διαφοροποιημένων βλασηκών κυττάρων που αποσκοπούν στο να εξασφαλίσουν την αναπαραγωγή, να παρατείνουν τη ζωή και να τηςπροσδ^ουν ^όχα αθανασίας». Πάνω στη βάση αυτής της επεξεργασίας για ενόρμη­ ση ζωής / ενόρμηση θανάτου, ο Φρόιντ βρίσκει μιαν αναλογία στον Βάισμαν: «Βρίσκουμε ότι παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίον ο Α. Βάισμαν χειρίστηκε, στις εργασίες του, το θέμα της διάρκειας της ζωής και το θέμα του θανάτου των οργανισμών. Είναι ο ερευνητής που εισήγαγε τη διάκριση μεταξύ ενός θνητού μι­ σού και ενός αθάνατου μισού της έμβιας ουσίας. Το θνητό μισό είναι το σώμα13, με τη στενή έννοια του κορμιού* μόνο αυτό υπόκειται στον φυσικό θάνατο, ενώ τα βλασακά κύτταρα είναι δυνάμει αθάνα­ τα στον βαθμό που είναι ικανά να αναπτυχθούν σχηματίζοντας ένα νέο άτομο ή, με άλλους όρους, να περιβληθούν από ένα νέο σώμα». Ποια είναι η επίμαχη ιδέα; Υπάρχουν δύο σύνολα διαφοροποιη­ μένων κυττάρων, τα μεν είναι εξειδικευμένα για την αναπαραγωγή, τα δε αναπτύσσονται και δίνουν ατομικά σώματα. Τα πρώτα, τα βλα­ στοφόρα κύτταρα της αναπαραγωγής, εμμένουν και μεταβιβάζονται 12. Richard Dawkins, The selfish gene, Oxford publications. 13. Ελληνικά στο κείμενο, le soma, αντί για την αντίστοιχη γαλλική λέξη, le corps. Το ίδιο υπονοείται κάθε φορά που η λέξη τίθεται με πλάγια στοιχεία. Τον όρο εισήγαγε με αυτή την ελληνική μορφή ο Βάισμαν.

31

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, A'

σαν μια κάπως αυτόνομη γενεαλογία. Ακόμη και ο Φρανσουά Ζακόμπ γράφει: «Είναι η αναπαραγωγή των μονοκυτταρικών όντων μέ­ σω απλής σχάσεως, και κάθε τέτοιο κύτταρο είναι ικανό να δημιουρ­ γήσει ένα σώμα, να περιβληθεί από ένα σώμα, από ένα ατομικό κορ­ μί, το οποίο είναι όμως κατά κάποιον τρόπο αυτοσκοπός». Με αυτόν τον τρόπο διαιωνίζεται μια γενεαλογία, ενώ το ατομικό σώμα έρχε­ ται, θα λέγαμε, σαν πλάγιο μόσχευμα σ’ αυτή τη γενεαλογία14. Σ

Σ

Σ

Η διαίσθηση και το εννοιολογικό σχήμα του Βάισμαν ενέχει την ιδέα πως η αναπαραγωγή εξαρτάται πλήρως από τη φύση και τις ιδιότητες του βλαστοπλάσματος και πως οτιδήποτε συμβεί στο ατομικό σώμα όσον αφορά την κληρονομικότητα είναι παντελώς αδιάφορο για τους απογόνους και εξαφανίζεται μαζί με το σώμα, ενώ «η φυσική επιλογή επεμβαίνει στις κρυφές διαθέσεις του βλαστικού κυττάρου». Η κληρονομικότητα εμφανίζεται εδώ αποκομ­ μένη από κάθε συμβαμα, και μάλιστα, προσθέτει ο Φρανσουά Ζακόμπ, «από κάθε επιθυμία». Από αυτό το σχήμα, όσο απλό κι αν είναι, προέρχεται η βασιλι­ κή οδός της βιολογίας. Στον Βάισμαν συνοδεύεται από μια ολό­ κληρη φιλοσοφία, τη φιλοσοφία περί βιοφόρων [biophores] — πι­ στεύει ότι υπάρχουν μέσα στο βλαστόπλασμα σωματίδια που είναι φορείς ζωής — , αλλά όλα αυτά είναι φιοριτούρες που δεν αναι­ ρούν καθόλου τη δύναμη του σχήματος. Πράγματι, σε ένα τελείως διαφορετικό πλαίσιο, αυτό που θα ανακαλυφθεί ως δομή του DNA έρχεται και αντικαθιστά το βλαστόπλασμα του Βάισμαν.

Το ναρκισσιστικό βλαστόπλασμα Τι είναι αυτό που ελκύει το ενδιαφέρον του Φρόιντ; Είναι η ανα­ λογία που επιτρέπει τον παραλληλισμό των ενορμήσεων ζωής με

14. Στο εικονιζόμενο σχήμα, με β παριστάνονται τα βλαστοφόρα κύτταρα και με Σ το εκάστοτε θνητό ατομικό σώμα.

32

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

το βλαστόπλασμα και των ενορμήσεων θανάτου με το σώμα. Επανα­ τοποθετεί τη θεωρία του περί ενορμήσεων με βάση αυτόν τον πα­ ραλληλισμό. Σημειώνει, βέβαια, ότι την ψυχανάλυση δεν την ενδια­ φέρει η έμβια ουσία αλλά οι δυνάμεις που δρουν μέσα στην έμβια ουσία, οι οποίες είναι οι ενορμήσεις. Παρουσιάζει συνεπώς τη θεω­ ρία των ενορμήσεων ως τη δυναμική που συμπληρώνει τη μορφο­ λογία του Βάισμαν. Ο Φρόιντ ενδιαφέρθηκε λεπτομερώς για τις δοκιμές που έγιναν ώστε να αποδειχθεί πειραματικά αυτή η θέση. Είναι δε εντυπωσια­ κό τι τον ενόχλησε. Αυτό που τον ενοχλεί, είναι που ο Βάισμαν δεί­ χνει ότι οι μονοκύτταροι οργανισμοί, οπου δεν υπάρχει διάκριση σώ­ ματος και βλαστοπλάσματος, έίναι δυνάμει αθάνατος Είναι μια αντί­ ληψη που υποστηρίζεται ακόμη και σήμερα: η αθανασία του βακτη­ ριδίου, και μάλιστα η υπόθεση περί ενός αρχικού βακτηριδίου, της μητέρας όλων των βακτηριδίων. Αυτό που ενοχλεί τον ΦρόιντΧ_ίναι ότι ο σωματικός θάνατος επέρχεται μόνο στα πολυκυτταρικά όντα, δηλαδή ότι ο θάνατος είναι ένα όψιμο απόκτημα. Λέει: «Δεν υπάρχει δυνατότητα να μιλήσουμε για ενόρμηση θανάτου που να ανάγε­ ται στην εμφάνιση της ζωής πάνω στη γη». Εκείνος θα ήθελε οι ενορμήσεις θανάτου και οι ενορμήσεις ζωής να υπάρχουν από τις απαρχές της ζωής. Πρέπει να παρακολουθήσει κανείς στο έκτο κεφάλαιο τη συλ­ λογιστική του Φρόιντ, που είναι πραγματικά τραβηγμένη από τα μαλλιά, με την οποία προσπαθεί να δείξει ότι και τα πρωτόζωα θα μπορούσαν κάλλιστα να υφίστανται τις ενορμήσεις θανάτου από την αρχή χωρίς να καταφέρνουμε να το αντιληφθούμε. Είναι ένας πραγματικά εκλεπτυσμένος αποδεικτικός συλλογισμός, ο οποίος πάντως δείχνει πως εκείνο που μετράει γι’ αυτόν είναι να συγκρο­ τήσει θεωρία για τη ζωή καθ’ εαυτήν. Το ερώτημα για την απόλαυ­ ση που ενοικεί στην ενόρμηση θανάτου πρέπει, για τον Φρόιντ, να συνδέεται με τη ζωή καθ’ εαυτήν. Γι’ αυτό και είναι σημαντικό να θυμίσουμε ότι εμάς, μαζί με τον Λακάν, μας ενδιαφέρει η.απόλαυ­ ση ως συνδεόμενη με τη ζωή αλλά υπό τη μορφή του σώματος Όλη η προσπάθεια του Φρόιντ τείνει στο να είναι οι ενορμήσεις ήδη παρούσες ανεξάρτητα από τη συγκρότηση, όχι μόνο ενός σώματος, αλλά ακόμη κι ενός πολυκυτταρικού οργανισμού. Κατα­ λήγει τελικά, ύστερα από κάτι τέτοιους ελιγμούς, να επιβεβαιώσει την αναλογία με τον Βάισμαν. Και μάλιστα, επινοεί το εγωιστικό γονίδιο. Επινοεί ήδη τον νεοδαρβινισμό. Η ιδέα τού δυνάμει αθά­ νατου βλαστοπλάσματος, το οποίο χρησιμοποιεί τα ατομικά σώ-

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, A'

33

ματα για τη διαιώνιση του —οπότε η κότα είναι το μέσον που το αυγό μετέρχεται για να παραγάγει ένα άλλο αυγό, σύμφωνα με μια φράση του φιλοσόφου Μπάτλερ που αναφέρει ο Ζακόμπ —, εντυπωσιάζει τόσο πολύ τον Φρόιντ, ώστε φτάνει να μιλήσει για τον ναρκισσισμό του βλαστοπλάσματος: τα βλαστικά κύτταρα συ/ μπεριφέρονται με απόλυτα ναρκισσιστικό τρόπο, υπό την ψυχα­ ναλυτική έννοια του όρου. Η ιδέα του ναρκισσιστικού βλαστοπλά­ σματος είναι ήδη το προανάκρουσμα του σύγχρονου νεοδαρβινι­ σμού, της μεγάλης εμπορικής επιτυχίας του βιβλίου του Ντόκινς Το εγωιστικό γονίδιο. Ποια είναι η ιδέα περί εγωιστικού γονιδίου; Ο Ντόκινς βάζει το γονίδιο να μιλάει. Το γονίδιο προσπαθεί να επιβιώσει και να αναπαραχθεί, άρα προγραμματίζει με τέτοιο σκοπό τα σώματα μέσα στα οποία βρίσκεται. Αυτό, ας πούμε ότι το δεχόμαστε. Το πράγμα όμως γίνεται συναρπαστικό επειδή, καθώς ο γονιδιακός πληθυσμός είναι διασκορπισμένος σε πολλά άτομα, υπάρχει μια γονιδιακή αλληλεγγύη. Ο Ντόκινς μελετάει λοιπόν τη συμπεριφο­ ρά των σωμάτων σαν αυτή να συνάγεται από τον εγωισμό του γονι­ δίου. Για παράδειγμα, αν οι γονείς προστατεύουν τα παιδιά, αυτό γίνεται για να προστατεύσουν τα γονίδια. Και κάτι ανάλογο ισχύει για την ερωτική και την κοινωνική ζωή. Όλα, τα πάντα στον κό­ σμο, είναι γέννημα του γονιδίου για να διαιωνιστεί και να πετύχει τους σκοπούς του. Στην ίδια λογική, έχετε, από τα μέσα της δεκα­ ετίας του εβδομήντα, την κοινωνιοβιολογία. Στην εισαγωγή που έκανε κατά την ίδρυση αυτού που έμελλε να γίνει το Τμήμα Ψυχανάλυσης [του Πανεπιστημίου Παρίσι 8], ο Λακάν, με μια παρεμβολή, χαρακτηρίζει περιέργως ως «τόπο της ζωής» το φαντασιακό και το πραγματικό: «Τα κατ’ εμένα “φαντασιακό” και “πραγματικό”, με τα οποία διακρίνονται δύο τόποι της ζωής που η επιστήμη ως τώρα διαχωρίζει αυστηρά»15[00]. Ως προς τι μπορεί κανείς να πει ότι το φαντασιακό και το πραγματικό είναι τόποι ζωής; Είναι κάτι που βασίζεται στη διάκριση βλαστοπλάσματοζ/σώματοζ. Το φαντασιακό συνδέεται με το ατομικό σώμα, ενώ το γονόπλασμα, και ακόμη περισσότερο το γονιδίωμα, είναι ο τό­ πος της ζωής, το πραγματικό της ζωής. Ακόμη πιο συναρπαστική παρεμβολή είναι η αναλογία που κά-

15. «Mon “imaginaire” et “mon réel”: par quoi se distinguent deux lieux de la vie que la science à cette date sépare strictement».

34

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

νει ο Λακάν στη σελίδα 89 του Encore: «Η λειτουργία που δίνω στο γράμμα, είναι εκείνη που καθιστά το γράμμα ανάλογο ενός βλα­ στοπλάσματος». Ο Λακάν ξαναχρησιμοποιεί τούτο το σχήμα κα­ θιστώντας το γράμμα ανάλογο του βλαστοπλάσματος. Πρόκειται ακριβώς για το βλαστόπλασμα του Βάισμαν, μολονότι ο Λακάν το ανάγει στη μοριακή φυσιολογία —η οποία δεν μεταχειρίζεται διό­ λου τον όρο βλαστόπλασμα — , διότι μιλάει για το βλαστόπλασμα το χωρισμένο από τα σώματα στα οποία διακινεί ζωή και θάνατο συνάμα. Σ β γράμμα Αυτή η αναλογία του γράμματος και του βλαστοπλάσματος διατυ­ πώνεται προφανώς για να μας δώσει την ιδέα μιας αναπαραγωγής του γράμματος, η οποία όμως προϋποθέτει την εξωτερικότητα του ειδέναι σε σχέση με το είναι, σε σχέση με το σώμα. Είναι μια δια­ βίβαση του γράμματος, αλλά σε θέση εξωτερικότητας. Πράγμα που επιτρέπει στον Λακάν να πει: «Το ειδέναι είναι μέσα στον Αλλο. Είναι ένα ειδέναι που εδράζεται στο σημαίνον και που δεν χρω­ στάει τίποτε στη γνώση του εμβίου»16. 12 Μαΐου 1999

16. «Le savoir est dans ΓAutre. C’est un savoir qui se supporte du signifiant et qui ne doit rien à la connaissance du vivant». [Εδώ το savoir αντιδιαστέλλεται προς την connaissance].

ΕΓ Η ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΑΥΣΗΣ Η ζωή με ενδιαφέρει επειδή συνδέεται με την απόλαυση και επειδή ενδεχομένως είναι ό,τι αξίζει να λέγεται πραγματικό. Νομίζω πως οι προτάσεις του Λακάν δεν μας απαγορεύουν να πούμε ότι η ζωή εί­ ναι η προϋπόθεση της απόλαυσης. Εάν η ζωή είναι προϋπόθεση της απόλαυσης, τότε είναι αναγκαία αλλά μη επαρκής προϋπόθεση. Φρόντισα να διαχωρίσω τη ζωή ως ζωή, για να μην πω ως δύ­ ναμη, από το σώμα. Η ζωή υπερχειλίζει το σώμα. Αυτό μας υπο­ χρεώνει να διευκρινίσουμε πως δεν υπάρχει απόλαυση παρά υπό τον όρο η ζωή να εμφανίζεται με τη μορφή ενός έμβιου σώματος.

1. ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ «ΣΩΜΑ» ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ «ΣΗΜΑΙΝΟΝ» Το ζήτημα είναι να αξιολογήσουμε αυτή την πρόταση. Τι θα πει έμβιο σώμα; Θα πει ότι δεν πρόκειται μόνο για το φανιασιακό σώ­ μα, το σώμα υπό τη μορφή της μορφής του. Δεν πρόκειται για το σώμα-εικόνα, το σώμα που μας είναι γνώριμο, στο οποίο αναφε­ ρόμαστε επειδή ενέχεται και λειτουργεί στο στάδιο του καθρέφτη, το εικονικό σώμα που «ντουμπλάρει» τον οργανισμό. Ούτε πάλι πρόκειται για το συμβολικό σώμα, εκείνο για το οποίο πολλές φο­ ρές η πένα του Λακάν χρησιμοποιεί τη μεταφορά του θυρεού. Τα εραλδικά σύμβολα είναι ένας κώδικας. Στους θυρεούς είναι δυνα­ τόν να απεικονίζονται διάφορα μέρη του σώματος, μαζί και με άλ-

36

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

λα φυσικά στοιχεία, αλλά έχουν αξία σημαινόντων. Είναι σημαί­ νοντα φαντασιακά, σημαίνοντα που έχουν δανειστεί το υλικό τους από κάποια εικόνα. 'Οταν λέμε «έμβιο σώμα», αποκλείουμε το συμβολοποιημένο σώ­ μα, καθώς και το σώμα-εικόνα. Μήτε φαντάσιακό, μήτε συμβολικό, αλλά έμβιο, να ποιο είναι το σώμα που προσβάλλεται [est affecté] από την απόλαυση. Τίποτε δεν εμποδίζει να τοποθετήσουμε την απόλαυση ως ένα συναίσθημα [affect]1 του σώματος, και το ζήτημα είναι να δώσουμε το νόημα που πρέπει στο επίθετο «έμβιο», που δεν γίνεται να το παρακάμψουμε και που είναι προφανώς πολύ λιγότερο σαφές για μας από το επίθετο «φαντασιακό» ή το επίθετο «συμβολι­ κό». Στα δύο τελευταία αντηχεί ο παλμός της διδασκαλίας του Λακάν, και είναι μάλιστα βασισμένα στην επιστημολογία αλλά και στις εργασίες ιστορίας των επιστημών στις οποίες στηρίχτηκε ο Αακάν για να κάνει αυτή τη διάκριση φαντασιακού και συμβολικού, ενώ το επίθετο «έμβιο» μπαίνει εδώ στον λόγο μας χωρίς να είναι προικι­ σμένο ούτε κατά το ελάχιστο με κάποια συγκρίσιμη σαφήνεια. Το ζήτημα είναι να δώσουμε το νόημα που πρέπει στο επίθετο «έμβιο» και επίσης να συλλάβουμε από ποιο δίαυλο, με ποια επενέργεια το πάθος της απόλαυσης έρχεται στο σώμα. Άρα, εφόσον δεχτούμε αυτή την προοπτική, υπάρχει η προϋπόθεση «σώμα». Πρέπει αμέσως να προσθέσω ότι υπάρχει μια δεύτερη προϋ­ πόθεση που προστίθεται στην προϋπόθεση «σώμα» ώστε να προκύψει κάτι που να συνιστά επαρκή προϋπόθεση. Είνα^η προϋπό­ θεση «σημαίνον», εφόσον συνταχθούμε με τη φράση.του Αακάν ότι το σημαίνον είναι αίτιο της απόλαυσης. Ορίστε η προοπτική που θκοπεύώ να αναπτύξω σε αυτή τη λακανική βιολογία: η ζωή προϋπόθεση της απόλαυσης, η προϋπόθε­ ση «σώμα», η προϋπόθεση «σημαίνον». Στο τέρμα αυτής της προοπτικής υπάρχει μια κλινική με άξονα έναν ορισμό του συμπτώματος που μου φαίνεται παραμελημένος, 1

1. Ο όρος affect υιοθετήθηκε από τη γαλλική γλώσσα στις αρχές της δεκαετίας του πενήντα, δανεισμένος από τα γερμανικά. Αποδίδεται κατά κανόνα ως «συναί­ σθημα», αλλά πρέπει να εννοείται χωρίς την αισθηματολογική χροιά που έχει ο πε­ ρίπου συνώνυμος όρος sentiment. Εδώ χρησιμοποιείται με πολύ ευρεία έννοια (όπως θα εξηγήσει ο Μιλέρ σιο κεφάλαιο Ε") και θα μπορούσε να αποδοθεί ως «θυμική επίπτωση» ή «θυμική προσβολή». Ο ομιλητής εκλαμβάνει το affect ως την ουσιαστικοποιημένη επενέργεια του ρήματος affecter (προσβάλλω, θίγω, καταφέρω πλήγμα): η απόλαυση είναι η συναισθηματικής τάξεως δόνηση την οποία υφίσιαται το σώμα.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Β'

37

αλλά είναι θεμελιώδης, αναπότρεπτος. Είναι ο ορισμός του συμπτώ­ ματος ως σωματοσυμβάντος [événement de corps], που εμφανίζε­ ται για μία τουλάχιστον φορά στον Λακάν. _____ Αν υπήρξε παραμελημένος, είναι μάλλον επειδή μοιάζει να εί­ ναι μερικός. Το σύμπτωμα ως σωματοσυμβάν φαίνεται να παρα­ μελεί το προφανές του ιδεοψυχαναγκαστικοΰ συμπτώματος, για παράδειγμα, που παρουσιάζεται ως κατεξοχήν σύμπτωμα της σκέ­ ψης, αν και το ιδεοψυχαναγκαστικό σύμπτωμα της σκέψης έχει πά­ ντα και μια κουστωδία από σωματικά συμπτώματα. Κι έπειτα, ο ορι­ σμός του συμπτώματος ως σωματοσυμβάντος φαίνεται να αφήνει απ’ έξω όλα τα συμπτώματα που, στις διάφορες κλινικές δομές, προ­ σβάλλουν κατεξοχήν τη σκέψη, την υποκειμενική εκφορά, τη γλώσ­ σα. Είναι ωστόσο ένας λογικός ορισμός του συμπτώματος, από τογ οποίο δεν γίνεται να ξεφύγουμε άπαξ και συλλαμβάνουμε το σύ­ μπτωμα ως απόλαυση, άπαξ και το συλλαμβάνουμε μάλιστα με τους όρους που προτείνει ο Φρόιντ στο Αναστολήν σύμπτωμα, άγχος [6], ως μια ικανοποίηση της ενόρμησης. Εάν το σύμπτωμα είναι μια ικα­ νοποίηση της ενόρμησης, εάν έΓναι απόλαυση που εξαρτάται από τη ζωή με τη μορφή του σώματος, τούτο συνεπάγεται ότι το έμβιο σώ­ μα προεξάρχει σε κάθε σύμπτωμα. Να λοιπόν ποιος είναι ο ορίζοντας αυτού που ονομάζω «λακανική βιολογία»: η επαναπροσέγγιση της συμπτωματολογίας με βά­ ση τα σωματοσυμβάντα. Αυτό θα απαιτήσει προφανώς κάποιους επαναπροσδιορισμούς, κάποιες διασαφηνίσεις που εμποδίζουν να θεωρηθεί λειτουργικός τούτος ο ορισμός.

2. ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΥΪΣΜΟ ΤΩΝ ΕΝΟΡΜΗΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΜΟΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΝΟΡΜΗΣΗΣ Αναδιπλασιασμός τον θανάτου Ως αντιστάθμισμα σε όσα είπα για τη ζωή και για τους υλιστικούς μύθους περί ζωής, θα πω δυο λόγια για τον θάνατο. Όσον αφορά τον θάνατο, πρέπει μια για πάντα να ευθυγραμμι­ στούμε με τη ρήση του Λακάν, ότι η φροϊδική βιολογία δεν έχει κα­ μία σχέση με τη βιολογία. Ας ευθυγραμμιστούμε με τη ρήση του Λα­ κάν που διαχωρίζει τη φροϊδική βιολογία και την καθαυτό βιολογία. Αυτό ακριβώς οδήγησε τον Λακάν να διαχωρίσει δύο θανά­ τους, με αφετηρία το σύστημα του πάπα Π ίου ΣΤ που εμφανίζεται

38

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

στην ιστορία της Ιουλιέτας του Σαντ. Ο πρώτος θάνατος, σύμφωνα με αυτή τη θεωρητική κατασκευή, είναι εκείνος που πλήττει τη ζωή του ατομικού σώματος και το μετατρέπει σε πτώμα. Ο δεύτε­ ρος θάνατος είναι εκείνος που θα πλήξει τα μόρια του πτωματοποιημένου σώματος. Πρέπει να ξαναμελετήσουμε τον αναδιπλασιασμό του θανά­ του. Ο λακανικός αναδιπλασιασμός δεν είναι ίδιος με τον σαδικό αναδιπλασιασμό. Ο πρώτος στηρίζεται στον δεύτερο, αλλά δεν εί­ ναι ταυτόσημος. Η ύπαρξη των δύο θανάτων προϋποθέτει την ύπαρξη δύο ζωών ή δύο μορφών ζωής, από τις οποίες η πρώτη να πραγματώνεται με τη μορφή του σώματος και η δεύτερη να εκπληρώνεται με υφέρπουσα μορφή, υπο-σωματική, μια ζωή που να είναι ουσιαστικά μοριακή ή ινιδιακή. Η θεωρητική κατασκευή του Σαντ στηρίζεται σε αυτόν τον ζωτικό υλισμό και τον εμψυχώνει μετόΤστοιχείο που ονομάζει «έγκλημα», το οποίο έγκλημα συνίσταται στην επιθυμία να πλήξει όχι μόνο την πρώτη ζωή, αλλά και τη μοριακή. Εάν κρατήσουμε κάποια απόσταση από το εγκληματικό πάθος που εμψυχώνει αυτή την κατασκευή, το σχήμα που περιλαμβάνει ο αναδιπλασιασμός σκιαγραφείται ως εξής: ένας θάνατος πέραν του θανάτου, μια ζωή πέραν της ζωής. Μονάχα που, στον Ντιντερό και στον Σαντ, η διττή ζωή και ο διττός θάνατος είναι βιολογικής τάξεως. Είναι μια βιολογία ονειρική. Η διχοτομία που εισάγεται με αυτόν τον τρόπο, αντανακλά τη διαφορά που υπάρχει εντέλει ανάμεσα στη ζωή και το σώμα. Αυ­ τός ο αναδιπλασιασμός, από τον οποίο αντλεί επιχειρήματα ο Λακάν στο Σεμινάριο Η ηθική της ψυχανάλυσης [12], βρίσκει έρει­ σμα στο γεγονός ότι η ζωή ως τέτοια υπερχειλίζει τη ζωή του ατο­ μικού σώματος και στο ότι το σώμα δεν είναι παρά μια μεταβατική μορφή, μια φθαρτή μορφή της ζωής. Το Wunsch του Σαντ, που ο Λακάν τελικά το ονομάζει ενόρμηση θανάτου, στοχεύει τη ζωή ως ζωή πέραν του σώματος. "Οταν μιλάμε για τον Σαντ, ποιος φέρει το όνομα Σαντ^ Είναι το υποκείμενο εκείνο που επωμίζεται, που αναλαμβάνει γιαίογα-' ριασμό του την ενόρμηση θανάτου, που την υποκειμενικοποιεί ως ένα έγκλημα και που την επεκτείνει μέχρι τα συστατικά του απο­ συντεθειμένου σώματος, που επιθυμεί να τα εξαφανίσει, να τα εξου­ θενώσει. Βρίσκει άραγε κανείς οτιδήποτε ανάλογο στον Φρόιντ; Αν ο Λα­ κάν πήγε και άντλησε τον βιολογικό αναδιπλασιασμό από τον Σαντ,

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Β'

39

είναι επειδή δεν υπάρχει ίχνος κάποιου τέτοιου αναδιπλασιασμού στον Φρόιντ. Ο Φρόιντ δεν διαφοροποιεί τη ζωή από το σώμα. Η επανάληψη, παράγοντας όνσπροσαρμοστικότητας Ας εξετάσουμε το πέμπτο κεφάλαιο του «Πέραν της αρχής της ηδονής» [5], όπου ο Φρόιντ αναπτύσσει μιαν ακραία γραμμή του στοχασμού του, όπως θα τη χαρακτηρίσει ο ίδιος αργότερα, το 1925, γραμμή που επιδέχεται τροποποιήσεις και διορθώσεις. Ποια είναι αυτή η ακραία γραμμή; Συνίσταται: πρώτον, στο ότι χρεώνει τον, κλινικά εξακριβωμένο, καταναγκασμό για επανάλη­ ψη στο έμβιο σώμα, στον έμβιο οργανισμό αυτόν καθαυτόν, ήτοι στην έμβια ουσία* δεύτερον, στο ότι συλλαμβάνει την επανάληψη σαν τάση για επαναφορά σε μια προγενέστερη κατάσταση* τρίτον, στο ότι ταυτίζει αυτή την προγενέστερη κατάσταση με τον θάνατο νοούμενο ως μη-ζωή, δηλαδή τον βιολογικό θάνατο, εφόσον το μηέμβιο προϋπήρχε του εμβίου. Η απόδειξη που επιχειρεί ο Φρόιντ στο πέμπτο κεφάλαιο και συνεχίζει στο έκτο, απομονώνει μια κί­ νηση προς τον θάνατο που προσβάλλει το έμβιο ως τέτοιο. Αυτό άλλωστε τον οδηγεί να αναζητήσει τις εκδηλώσεις αυτών των ενορμήσεων στις απαρχές της ζωής. ~ Σαν αρχική κατάσταση, φυσική κατάσταση, εμφανίζεται στον Φρόιντ η άψυχη κατάσταση, εφόσον είναι κατάσταση χωρίς καμία ένταση, και η ζωή εμφανίζεται σαν μια εξωτερική διατάραξη που συνέβη στο άψυχο. Ο Φρόιντ το λέει ρητά και κατηγορηματικά στην ακραία αυτή θεωρητική κατασκευή: «Οι ιδιότητες της ζωής αναδύ­ θηκαν μέσα στην άψυχη ύλη με τη δράση μιας δύναμης». Λέει ο ίδιος ότι αυτή η δύναμη είναι ουσιαστικά για μας αδιανόητη. _ Ο Φρόιντ βρίσκεται ακόμη σε διάλογο με τον βιταλισμό που στοιχειώνει τη βιολογία του καιρού του. Ο Λάκάν αρνήθηκε εξαρ­ χής και κατ’ ανάγκην, λόγω του δικού του σημείου αφετηρίας, τη βιολογική αξία του θανάτου νοούμενου ως επιστροφή του έμψυ­ χου στο άψυχο. Το ανέπτυξε αυτό στο δεύτερο Σεμινάριό τού. Τι πιέζει τον Φρόιντ να στοχαστεί τον θάνατο ως πεπρωμένο του εμβίου που έχει εμπλακεί σε μια επανάληψη η οποία είναι μια τάση προς τον θάνατο; Τι τον πιέζει να εισαγάγει αυτή την αντίλη­ ψη; Εκείνο που πιέζει τον Φρόιντ να στοχαστεί κάτι τέτοιο, λέει ο Λακάν, δεν είναι ο θάνατος των έμβιων όντων, αλλά το ανθρώπινο βίωμα, έκφραση που ισοδύναμεί λίγο-πολύ με την ανθρώπινη

40

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΑΕΡ

συναλλαγή, τη διυποκειμενικότητα, το δεδομένο της γλώσσας. Από τη μία πλευρά, ο Λακάν δέχεται την επανάληψη σαν κλινικό φαι­ νόμενο, αλλά, από την άλλη, δίνει τελείως διαφορετικό νόημα σίη σύνδεση της επανάληψης με τον θάνατο. ~~ Ενώ ο Φρόιντ, με την ακραία του θεωρητική κατασκευή, επιμέ­ νει να βλέπει στην επανάληψη ένα αρχέγονο ζωτικό φαινόμενο, ο Λακάν δεν τη θεωρεί φαινόμενο ζωτικό —η κατά Λακάν επανάλη­ ψη δεν υπάγεται στη συμπεριφορά του έμβιου οργανισμού — , αλλά φαινόμενο αντι-ζωτικό, στο μέτρο που, απέναντι στη φροϊδική κατα­ σκευή, η επανάληψη στο ανθρώπινο είδος ανατίθεται στην προσαρ­ μογή. Τα πεδία της επανάληψης και της προσαρμογής είναι δυο με­ γάλα πεδία που διαπλέκονται κουτσά στραβά από καιρού εις και­ ρόν, αλλά με επίμονο τρόπο, στην προσέγγιση του Λακάν. Όλη η ζωική ψυχολογία εξυμνεί την προσαρμογή του ζωικού ορ­ γανισμού στο περιβάλλον. Ο Λακάν θα κρατήσει σαν μόνιμη ανα­ φορά εκείνες τις διασκεδαστικές έρευνες του φον Ουξκύλ2 που δεί­ χνουν, φερειπείν, πώς η μύγα έχει τον κόσμο τον δικό της, επιλέγο­ ντας από το σύνολο του περιβάλλοντος διάφορους σημαδιακούς τό­ πους προς τους οποίους εμφανίζεται θαυμάσια προσαρμοσμένη, προπαρασκευασμένη για τον κόσμο της. Η προσαρμογή εδώ κορυφώνεται ως αρμονία. Έχουμε άρα προσαρμογή, συνταίριασμα ή, όπως εκφράζεται ο Λακάν στο «L’étourdit» [26], απόλυτη αντιστοίχηση ανάμεσα στην Umwelt και την Innenwelt, ανάμεσα στον εξωτε­ ρικό κόσμο και τον εσωτερικό κόσμο του ζώου. Εδώ, απόλυτο ταί­ ριασμα ανάμεσα στον οργανισμό και το περιβάλλον του. Η επανάληψη αποκτά τη διάστασή της μέσα από την αντιπαρα­ βολή της με τούτη τη δυνατή, πειραματική έννοια, που αν μη τι άλ­ λο διατείνεται πως προκύπτει από την [επιστημονική] παρατήρη­ ση. Η κατά Φρόιντ επανάληψη, αναθεωρημένη από τον Λακάν, διαμορφώνει τα χαρακτηριστικά της σε συνάρτηση με τούτη τη θαυ­ μάσια και αρμονική προσαρμογή. Διότι δεν είναι και τόσο δύσκο­ λο να δείξει κανείς ότι η επανάληψη είναι ουσιαστικά, για το αν­ θρώπινο είδος, ένας παράγοντας δυσπροσαρμοστικότητας, ότι η επανάληψη, έτσι όπως αναδύεται από την κλινική, φαίνεται να προσδιορίζει μια συμπεριφορά ουσιαστικά μη προσαρμοσμένη σε σχέση με τις απαιτήσεις της ζωής, της ευζωίας του σώματος. 2. Jakob von Uexküll (1864-1944), Γερμανός φυσιολόγος και βιολόγος, εισηγη­ τής δυο βασικών εννοιών της ηθολογίας: Umwelt (ο περιβάλλων κόσμος του ζώου, όπως γίνεται αντιληπτός από αυτό) και Innenwelt (ο εσωτερικός κόσμος).

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Β'

41

Εκείνο που ο Φρόιντ ονομάζει ανάγκη για επανάληψη, και που πολύ απέχει από το να είναι μια ανάγκη σαν τις άλλες, εμφανίζε­ ται αντίθετα σαν μια δυσαρμονική απαίτηση που αφορά το έμβιο ον ως τέτοιο. Σε αυτή τη βάση, ο Λακάν αποδέχεται το γεγονός της επανάληψης. Αποδεικνυει ότι, σε σύγκριση με την προσαρμο­ γή, η επανάληψη υπάγεται σε ένα πλαίσιο αναφοράς που δεν εί­ ναι διόλου βιολογικό, αλλά είναι στοχάσιμο μόνο στην τάξη της | γλώσσας. Σκιαγραφε ίται^σι, πέραν της αρχής της ηδονής, η θέση ^Γου υπερεγώ ως αρχής της αντι-ζωτικης επανάληψης. Η ενόρμηση του υπερεγώ Αυτός είναι ο λόγος που ο Φρόιντ κατέληξε τελικά να εισαγάγει την έννοια του υπερεγώ ακριβώς στη θέση του εγώ. Μέχρι τότε ο Φρόιντ συσχέτιζε με το εγώ οτιδήποτε εξυπηρετούσε την αυτοσυντήρηση του εμβίου. Γι’ αυτό και αναφερόταν στις ενορμήσεις του εγώ ως ενορμήσεις του εμβίου που εξυπηρετούν την επιβίωσή του. Αν διαβάσετε το πέμπτο κεφάλαιο, θα δείτε μάλιστα την αμηχανία του Φρόιντ απένα­ ντι στον όρο ενορμήσεις του εγώ, διότι από το «Πέραν της αρχής της ηδονής» βλέπουμε ήδη, μ,έσα από τους μαιάνδρους της επιχειρηματο­ λογίας, τις ενορμήσεις του εγώ να γίνονται η ενόρμηση θανάτου. Υπάρχει ένα είδος παραμόρφωσης, καθώς αρχίζει να θέτει σε εισα­ γωγικά τις ενορμήσεις του εγώ. Συνεχίζει μεν να μιλάει για ενορμήσεις του εγώ, αλλά διευκρινίζει, ήδη από το 1925, χρονολογία του Αναστολή, σύμπτωμα, άγχος, ότι πρόκειται για προσωρινή ονομασία πουύχει απλώς τις ρίζες της στην πρώτη φροϊδική ορολογία. ΤΑν και η συγκεκριμένη διατύπωση δεν εμφανίζεται στον Φρόιντ, η ενόρμηση θανάτου, έτσι όπως αναδύεται στο κείμενό του, είναι η ενόρμηση του υπερεγώ. Η αυτοσυντήρηση, νοούμενη ως προνό­ μιο του εγώ, η ο^Οία έίνάτ μια επανέκδοση της αριστοτέλειας ψυχής, καταργείται. Στην ίδια θέση αναδύεται μια ενόρμηση εντελώς αντίθετη προς την αυτοσυντήρηση, μια ενόρμηση που επαναφέρει το έμβιο στον θάνατο, και η οποία, μέσα από ορισμένες περιστρο­ φές που ο Λακάν θα ερμηνεύσει ως περιστροφές του σημαίνοντος συστήματος, Βα]3ρέΓτη'φρόΐδική ονομασία υπερεγώ. Στον Φρόιντ υπάρχει, διατηρείται και επαυξάνεται, ^ας δυϊσμός των ενορμήσεων/Υπάρχει ενόρμηση θανάτου, την οποίαΤ3Ετ«φράζω εδώ ως ενόρμήση του υπερεγώ διότι αυτός μού φαίνεται ο προ­ φανέστερος ορισμός της, και υΛά^χουν οι σεξουαλικές ενορμήσεις,

42

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

που είναι οι ενορμήσεις £ωής οι οποίες αντιτίθενται οτι^ενορμήπεις που οδηγούν στον θάνατο, άρα που δεν είναι καθόλου ενορμήσεις αυτοσυντήρησης, αλλά μάλλον οι ενορμήσεις αναπαραγωγής. Αυτός είναι ο δυϊσμός που ο Φρόιντ προσπαθεί να βασίσει στη βιολογία του Βάισμαν, στη διαφορά μεταξύ σώματος και βλαστοπλάσματος. Μια επανενωμένη ενόρμηση Στο σημείο αυτό μπορούμε να διερωτηθούμε πού βρίσκεται η θέ­ ση της λίμπιντο μεταξύ ενόρμησης θανάτου και σεξουαλικών ενορμήσεων. Η θέση αυτή φαίνεται ιδιαίτερα περίπλοκη, διότι, αφε­ νός, η λίμπιντο εμφανίζεται παρούσα στις υποτιθέμενες ενορμήσεις αυτοσυντήρησης που ανάγονται στο εγώ ως δεξαμενή της λίμπιντο, αλλά εξίσου παρούσα και στις σεξουαλικές ενορμήσεις που διαφυλάσσουν τη ζωή. Ο Φρόιντ σημειώνει εν προκειμένω ότι η αντιδιαστολή ενορμήσεων του εγώ και σεξουαλικών ενορμήσεων αποδείχθηκε ανεπιτυχής, και σκέφτεται να αντισταθμίσει αυτή τη δυσκολία, που είναι τελικά η δυσκολία να εντοπιστεί η λίμπιντο μέσα σε αυτόν τον δυϊσμό, προτείνοντας σε αντικατάσταση την αντι­ διαστολή ενορμήσεων ζωής και ενόρμησης θανάτου. Πρέπει να αντιληφθούμε τον συναρπαστικό μετασχηματισμό που επέφερε ο Λακάν σε αυτή τη θεωρία των ενορμήσεων που υπο­ τίθεται πως βασιζόταν στη βιολογία. Όταν εμείς λέμε «η ενόρμη­ ση», είναι επειδή, αντίθετα με τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις του Φρόιντ, δεν λαμβάνουμε υπόψη τον δυϊσμό των ενορμήσεων, αφού η προοπτική του Λακάν υπερφαλαγγίζει τον δυϊσμό των ενορ­ μήσεων. Και δυσκολεύτηκε αρκετά ο Λακάν να αποσπάσει την ενόρμηση ως τέτοια από εκείνον τον δυϊσμό που πρότεινε ο Φρόιντ, ο οποίος μάλιστα τον είχε περιβάλει με όλες τις προφυλάξεις τονί­ ζοντας ότι δεν θα έπρεπε για κανένα λόγο να πειραχτεί διότι έτσι θα πέφταμε στον γιουνγκισμό, στον πανσεξουαλισμό κτλ. Έχω συχνά μιλήσει για τις ενορμήσεις σύμφωνα με τον Λακάν, χωρίς να υπογραμμίσω το προφανές και μείζον γεγονός ότι ο Λα­ κάν αναιρεί τον φροϊδικό δυϊσμό των ενορμήσεων. Το λέει με τον τρόπο του, διακριτικά, στο Σεμινάριο για τις Τέσσερις βασικές έν­ νοιες της ψυχανάλυσης [13]: «Η διάκριση μεταξύ ενορμήσεων ζωής και ενόρμησης θανάτου είναι αληθινή στο βαθμό που φανερώνει δύο όψεις της ενόρμησης. Αλλά οι σεξουαλικές ενορμήσεις κάνουν να αναδυθεί ο θάνατος ως σημαίνον». Ακόμη πιο σαφής είναι στο.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Β'

43

συγχρ°ν° με τούτο το Σεμινάριο, γραπτό με τον τίτλο «Θέση του ασυνειδήτου» [22]: «Κάθε ενόρμηση είναι δυνητικά ενόρμηση θα­ νάτου». Τι σημαίνεΤαΰτοΓάν όχι αναίρεση του φροϊδικού δυϊσμού; Το ίδιο παριστάνει όταν μεταχειρίζεται τον μύθο του ελάσματος, που είναι μια μυθική αναπαράσταση της λίμπιντο. Εμπνέεται από την αναφορά που κάνει ο Φρόιντ στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, και φτιάχνει κι εκείνος τον μύθο του με βάση τον μύθο του Αριστοφάνη. Μας παριστάνει τη λίμπιντο σαν ένα όργανο, σαν ένα αντικείμενο, αλλά σαν όργανό με νόημα θανατηφόρο. Μας ορίζει τη λίμπιντο, με τη μορφή του μύθου, σαν ένα πλάσμα που φέρνει τον θάνατο. Το περίπλοκο εγχείρημα του Λακάν αφορά ταυτόχρονα τον θά­ νατο και τη λίμπιντο. Συνίσταται στο να δείξει ότι ο θάνατος δεν είναι διόλου το προνόμιο της ενόρμησης θανάτου, αλλά είναι πα­ ρών στις σεξουαλικές ενορμήσεις και, συμμετρικά, η λίμπιντο είναι παρούσα στην ενόρμηση θανάτου. Αυτή η διπλή απόδειξη, η οποία βρίσκεται διάσπαρτη στη διδασκαλία του Λακάν, έχει τελικά σαν αποτέλεσμα να αναιρείται ο δυϊσμός των ενορμήσεων και να μπο­ ρούμε εμείς σήμερα να λέμε «η ενόρμηση». Η υπόδειξη πως η λίμπιντο είναι παρούσα στην ενόρμηση θα­ νάτου υπάρχει πάντως στον Φρόιντ, αφού ορίζει την επανάληψη στο πέμπτο κεφάλαιο ως την επανάληψη μιας εμπειρίας πρωτογε­ νούς ικανοποίησης, μια επανάληψη μάλιστα κατά κάποιον τρόπο αποτυχημένη, επανάληψη ανεπαρκή. Θέτει εξαρχής ως θεμέλιο της επανάληψης την αστοχία. Η ικανοποίηση που λαμβάνεται μέ-" σω της επανάληψης δεν είναι ισοδύναμη με την ικανοποίηση που ζητείται. Υπάρχει πάντα ένα έλλειμμα, το οποίο κατά τον Φρόιντ αποτελεί τον πρωταρχικό παράγοντα που ωθεί προς τα εμπρός το ανθρώπινο ον, που το εμποδίζει να ικανοποιηθεί από οποιαδήπο­ τε κατεστημένη κατάσταση και που τό υποχρεώνει να προχωρήσει στην πορεία του προς τον θάνατο δίχως να εκπληρώνεται ο στόχος της πλήρους ικανοποίησης. Η ουσιώδης φροϊδική διχοτομία κατά κάποιον τρόπο εξαλείφε­ ται από τον Λακάν, που δείχνει πως ο θάνατος και η λίμπιντο είναι τελικά συνέταιροι. Αυτό είναι το αληθινό νόημα του μύθου του ελά­ σματος: η λίμπιντο είναι πλάσμα θανατηφόρο. Τούτη η διατύπωση, που τη βρίσκει κανείς στο κείμενο σχεδόν ταυτόσημη, παραμορφώ­ νει και υπερβαίνει το σύνορο που είχε θέσει ο Φρόιντ με τον δυϊσμό που δεν έπαψε να κουβαλάει μαζί του, αρχικά ως διαφορά ενορμή^τεων του εγώ και σεξουαλικών ενορμήσεων, έπειτα ως διαφορά ενορμήσεων ζωής και ενόρμησης θανάτου.

44

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

Ο μονισμός της ενόρμησης'αποτελεί προφανώς ουσιαστική στιγ­ μή της διδασκαλίας του Λακάν. Η αφετηρία της είναι εξόχως δυ'ίστική: γλώσσα και λίμπιντο, συμβολικό και φαντασιακό. Η πορεία όμως της διδασκαλίας του Λακάν κινήθηκε προς την επεξεργασία μονιστικών κατηγοριών. Βλέπουμε κατά κάποιον τρόπο ολόκληρες πλευρές της διδασκαλίας του Λακάν να καταρρέουν από τη στιγ­ μή που αναδύονται οι μονιστικές κατηγορίες, με πρώτη την κατη­ γορία της επανενωμένης πλέον ενόρμησης.

3. ΤΟ ΣΗΜΑΙΝΟΝ ΑΚΥΡΩΝΕΙ ΤΗ ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΟΣΠΑ ΤΗΝ ΑΠΟΛΑΥΣΗ Η υποκειμενική σχέση με τον θάνατο Ας πούμε δυο λόγια για τον θάνατο που είναι παρών ως σημαίνον, στον οποίο αναφέρεται ο Λακάν. Τι είναι ο θάνατος ως σημαίνον; Η φράση αποδίδει το πασίγνωστο γεγονός ότι στο ανθρώπινο εί­ δος το έμβιο ον προδικάζει τον θάνατο. Από μόνο του το γεγονός αυτό εισάγει ένα διττό καθεστώς του θανάτου. Δεν είναι το διττό καθεστώς της σωματικής ζωής και της μοριακής ζωής, είτε του θα­ νάτου του σώματος και του προσδοκώμενου θανάτου των μορίων. Το προκείμενο διττό καθεστώς του θανάτου είναι ο φυσικός θά­ νατος και ο προδικαζόμενος θάνατος, που ασφαλώς δεν είχε πα­ ραβλέπει ο Φρόιντ. Ως προς αυτό, θα έπρεπε κανείς να ανατρέξει στο κείμενο του 1915, «Επίκαιρες παρατηρήσεις για τον πόλεμο και τον θάνατο» [4], που το δεύτερο κεφάλαιό του είναι ακριβώς αφιερωμένο στη σχέση μας με τον θάνατο. Ο Φρόιντ επιμένει ότι ο προσίδιος θάνατος δεν είναι παραστάσιμος, αλλά παρόλο που δεν είναι παραστάσιμος, είναι πάντως προδικάσιμος. Ο θάνατος ως προδικάσιμος είναι εντελώς άλλο πράγμα από τόν φυσικό θά­ νατο. Είναι ο θάνατος ως στοιχείο που ασκεί, σύμφωνα με την απαλή διατύπωση του Φρόιντ, «έντονη επίδραση στη ζωή», ανάλο­ γα με το εάν δέχεται κανείς να διακινδυνεύσει τον θάνατο ή εάν αποκλείει τον κίνδυνο με μια στάση κάπως ηρωική. Αυτή η σκέψη του θανάτου είναι, κατά τον Φρόιντ, εκείνη που οδηγεί να συλλάβουμε τον διχασμό σώματος και ψυχής, ο οποίος δίνει την ιδέα κά­ ποιας επιβίωσης μετά θάνατον και ανοίγει το πεδίο τού επέκεινα της ζωής. Είναι ακριβώς η αρχή περί αναδιπλασιασμού του θανά­ του που πρότεινε ο Λακάν. Προέβαλε μεν τον κατά Σαντ αναδι­

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Β'

45

πλασιασμό που αφορά δυο μορφές φυσικού θανάτου — είτε του σώ­ ματος, είτε των μορίων — , αλλά ουσιαστικά ο διπλός θάνατος είναι ^ο φυσικός θάνατος και ο θάνεπχ)ςΤ^σΐ5νδεεται με το σημαίνον. Τι ονόμασε ο Λακάν «ηθική της ψυχανάλυσης»; Ονόμασε ηθική της ψυχανάλυσης, κατά πρώτον, μια θεωρία του _υπε£εγώ, δηλαδή μια απαίτηση που αντιστρατεύεται την προσαρ­ μογή, την απαίτηση να επανελθεί μια πρωτογενής ικανοποίηση, άρα την απαίτηση μιας απόλαυσης. Η λακανική διατύπωση του υπερεγώ ως ένα προστακτικό «Απόλαυσε!» [«Jouis!»] εγγράφεται ήδη στην «ηθική της ψυχανάλυσης». Συνενώνει το καντιανό «οφείλεις» και την απαίτηση να επανέλθει η απόλαυση. Ονόμασε «ηθική της ψυχανάλυσης» μια θεωρία του υπερεγώ που δεν έχει καμία σχέστ} με την ηθικολογία, η οποία είναι πάντα το έμπλαστρο της προσαρμογής. Η αναφορά του Λακάν στα Ηθικά Νικομάχεια τόϊΓΑριστοτέλη αποσκοπεί ακριβώς στο να δείξει ότι τελικά η ηθικολογία ως συνετή στάση είναι το στοιχείο που θα μας έδινε την καθοδήγηση που μας λείπει στον τομέα της σχέσης μας με την Umwelt. Είναι μια χαλιναγώγηση της απαίτησης για από­ λαυση, μια εγκράτεια που προσπαθεί να μας επαναφέρει στην αρ­ μονία, ενώ η θεωρίςχ,τσμ υπερεγώ επικεντρώνεται στον δυσαρ­ μονικό παράγοντα. Κατά δεύτερον, η «ηθική της ψυχανάλυσης» είναι μια εξήγηση της λειτουργίας του θανάτου μέσα στη ζωή: ενός θανάτου που δεν ανάγεται στη βιολογία, αλλά στη λογική του σημαίνοντος. Εδώ ο 'διττός είναι αφενός ο φυσικός και αφετέρου ο σημαίνων θάνατος. Γι’ αυτό και, σιο Σεμινάριο Η ηθική της ψυχανάλυσης, ο Λακάν φτάνει να θέσει το ερώτημα, που δείχνει άτοπο: έχει άραγε η ζωή κάποια σχέση με τον θάνατο; Τι σημαίνει αυτό; Ότι ο θάνατος δεν είναι το συμπληρωματικό της ζωής, διότι το ζήτημα που τίθεται εδώ είναι ο θάνατος με τον οποίο έχουμε σχέση μέσα στη ζωή, και αυτός δεν μπορεί παρά ναείναι ένας σημαίνων θάνατος. Έτσι επι­ σκιάζει ο θάνατος τη ζωή. Το ερώτημα στο οποίο καταλήγει η Ηθική της ψυχανάλυσης εί­ ναι πώς γίνεται ένα έμβιο σώμα, όταν ανήκει στο ανθρώπινο εί­ δος, να μπορεί να έχει πρόσβαση στη δική του σχέση με τον θάνα­ το. Αρτό που ο Λακάν ονομάζει δική του σχέση με τον θάνατο, ή που ο Φρόιντ ονομάζει συσχέτισή μας με τον θάνατο, ισοδύναμεί κατά τον Λακάν με την ενόρμηση θανάτου. Δεν υπάρχει μονάχα θάνατος που υφιστάμεθα, ταύτιση που υφιστάμεθα προς τον πραγ­ ματοποιούμενο θάνατο. Είναι, αν θέλετε, σαν να συνάγεται το ον-

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

46

που-ζει-για-τον-θάνατο [l’être-vivant-pour-la-mort], και αυτό όντως προϋποθέτει, τουλάχιστον οτο Σεμινάριο Η ηθική της ψυχανάλυ­ σης, ότι η ενόρμηση θανάτου ισοδυναμεί με την υποκειμενική σχέ­ ση προς τον θάνατο. Τούτο συνεπάγεται ένα ταρακούνημα της ιδέας μας περί θανά­ του. Τούτο συνεπάγεται πως ο προδικαζόμενος θάνατος, ο θάνα­ τος που επισκιάζει τη ζωή, ισοδυναμεί με μια σημαίνουσα εξαφά­ νιση. Είναι ένας θάνατος που ισοδυναμεί με το διαγραμμένο υπο­ κείμενο, με το υποκείμενο ως «ένα σημαίνον λιγότερο». Αυτό ακριβώς είναι που ο Λακάν ονομάζει δεύτερο θάνατο, τον θάνατο που δεν είναι ο θάνατος ως κοινή μοίρα, που δεν είναι ο θάνατος όπου κάποιος τα τινάζει. Αυτό ακριβώς είναι που ονο­ μάζει θάνατο αληθινό, τον θάνατο που είναι συνέταιρος επίσης με την αλήθεια, τον θάνατο όπου το υποκείμενο εξαιρείται από τη σημαίνουσα αλυσίδα και κατά κάποιον τρόπο συναντιέται ή σμί­ γει με τον ίδιο του τον αφανισμό. Αυτό που ο Αακάν ονομάζει δεύ­ τερο θάνατο είναι το σημαίνον έλλειμμα-του-είναι του υποκειμέ­ νου, το οποίο άλλωστε ενέχει, συμμετρικά προς τον δεύτερο θάνα­ το, τη δεύτερη ζωή, τη «σημαίνουσα ζωή», διπλότυπο της φυσικής ζωής. Το έμβιο στο ανθρώπινο είδος υφίσταται ως σημαίνον πέ­ ραν της φυσικής ζωής, είναι κατά κάποιον τρόπο ντουμπλαρισμένο με τη «σημαίνουσα ζωή». Βάζω εισαγωγικά, διότι αυτή η ση­ μαίνουσα ζωή είναι παρούσα προπάντων στο υφάδι της σημαίνουσας αλυσίδας όπου πιάνεται το υποκείμενο. Υπάρχουν, σε ό,τι ο Λακάν ονομάζει ηθική, δύο όψεις του υπο­ κειμένου. Υπάρχει η όψη εξαφάνισής του, που είναι η όψη που ταυτίζεται με τον δεύτερο θάνατο, με τον σημαίνοντα θάνατο, κι έπειτα υπάρχει — μεταχειρίζομαι τον όρο προκειμένου να συμπεριλάβω τα στοιχεία που απαρτίζουν την άλλη όψη— το εναδικό σημαίνον ως σημαίνον του υποκειμένου του δεύτερου θανάτου. Ο όρος μάλιστα που επανέρχεται στο σημείο αυτό, δεν είναι το ενα­ δικό [l’unaire], αλλά το μοναδικό [l’unique]. ν, $ Ο Si . Μοναδικό Το μοναδικό είναι όλα εκείνα τα στοιχεία τού είναι που το σημαί­ νον προσηλυτίζει, σε πείσμα όλων των μετασχηματισμών του εμβίου, προκειμένου να συγκροτήσει ένα απόλυτο Ένα. Από τη μία πλευ­

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Β

47

ρά, μέσω του σημαίνοντος είναι που επισκιάζει ο θάνατος τη ζωή, και, από την άλλη πλευρά, το σημαίνον πετυχαίνει τη διαιώνιση του υποκειμένου ως προς τη μοναδικότητά του. Η Ηθική σχολιάζει τον στίχο του Μαλαρμέ: «Τέτοιος όπως τον αλλάζει μέσα του η αιω­ νιότητα»3. Γι’ αυτό και ο Λακάν αφενός σχολιάζει τη σημαίνουσα απαλοιφή του υποκειμένου και, συστοίχως, το μη απαλέίψιμο στοι­ χείο που το υποκείμενο διατηρεί από τη στιγμή που το σημαίνον το έχει φιξάρει σαν πράγμα σταθερό, όπως λέει. ν Ο λίθος του έμβιου ^ Στο σημείο αυτό εισέρχεται η Αντιγόνη. Η Αντιγόνη είναι εκείνη που δηλώνει ότι το ανθρώπινο έμβιο έχει δικαίωμα ταφής, δηλαδή ότι παραμένει ως σημαίνον πέρα.από τον^ιολογικό θάνατο. Εδώ ενέχονται ταυτόχρονα ετούτο το διαγραμμένο 8 και η διαφύλαξη του σημαίνοντος του πλάσματος που υπήρξε έμβιος άνθρωπος. Η Αντιγόνη κρατάει το δικαίωμα της σημαίνουσας ύπαρξης του Ενός πέρα απ’ όλες τις ιδιότητες που συνέβη να του αποδοθούν. Το ζή­ τημα δεν είναι αν υπήρξε καλός, αν υπήρξε κακός, και αν ήταν ή όχι ένοχος. Υπήρξε υποκείμενο του σημαίνοντος. Η Αντιγόνη εί­ ναι το υποκείμενο που στοχεύει το καθαρό 8ι του υποκειμένου, δηλαδή στοχεύει απλώς το «υπήρξε». Τούτο το 8ι είναι ο λίθος του εμβίου, είναι αυτό που συντελεί τη σημαίνουσα απολίθωση, η οποία άλλωστε ενσαρκώνεται με τον επιτάφιο λίθο, μια τελετουργία σχεδόν καθολικής ισχύος. Ο τάφος συνδέεται πάντα με τον λίθο, έστω και με τη μορφή του σπηλαίου. Σε αυτή τη θέση του 8ι είναι που ο Λακάν τοποθετεί τη δήθεν επι-_ στροφή στο άψυχο. Είναι το άψυχο της σημαίνουσας απολίθωσης, είναι το απόλΰτεΓτου εαύτόΰΓΠρόκειται βέβαια για ένα ξεκομμέ­ νο σημαίνον. Το Ένα εδώ δεν ανοίγει μια αλληλουχία, είναι το Ένατου μοναδικού. Να για ποιο λόγο υπάρχει αυτό το παραγέμισμα στο Σεμινάριο Η ηθική της ψυχανάλυσης. Γιατί να υπάρχει όλος εκείνος ο σχολια­ σμός της Αντιγόνης; Διότι η Αντιγόνη αφιερώνεται στη μοναδικό­ τητα του ανθρώπινου έμβιου και σε ό,τι από αυτό παραμένει πέρα

3. «Tel qu’en lui-même l’éternité le change». Στίχος που ο Σεφέρης τον συμπε­ ριέλαβε αυτούσιο στο ποίημά του «Ωραίο φθινοπωρινό πρωί».

48

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

από το τι υπήρξε η βιολογική ζωή του. Πρόκειται για ένα σημαί­ νον αποχωρισμένο, απόλυτο, και ειδικά αποχωρισμένο απο"τον Αλλο. Πράγμα που απεικονίζει η Αντιγόνη κάθώς eva\%wSv£ïfû στην τάξη της Πόλεως. Στο σημείο όπου τοποθετεί τον εαυτό της, στοχεύοντας το μοναδικό, αφιερώνεται στο ολομόναχο Ένα. Δια­ χωρίζοντας τη θέση της από την τάξη της Πόλεως, σημαίνει ότι βρί­ σκεται σ’ ένα σημείο όπου ο Άλλος δεν υφίσταται. Γι’ αυτό και ο Λακάν υπαινίχθηκε πως είναι σαν αναπαράστα­ ση του τέλους της ψυχανάλυσης, δηλαδή σαν προείκασμα τής passe, η στιγμή που το υποκείμενο εκπληρώνεται ως κάποιος που δεν πε­ ριμένει τη βοήθεια κανενός, στιγμή που, στο επίπεδο των παθών, μπορεί να μεταφράζεται σε απόγνωση ή σε απόλυτη αναστάτωση, στο γεγονός να μην είσαι πια γαντζωμένος από κανέναν. Δομικά — εάν παραστήσουμε τη σημαίνουσα αλυσίδα με αυ­ τόν τον στοιχειώδη τρόπο, σαν μια αλληλουχία σημαινόντων στοι­ χείων —, το Σεμινάριο Η ηθική της ψυχανάλυσης στοχεύει το διά­ κενο ανάμεσα στα σημαίνοντα, που εκπροσωπείται από το διαγραμ­ μένο υποκείμενο. Ακόμη και αυτό το μεταξύ-των-σημαινόντων επιδέχεται το δικό του ειδικό σημαίνον, που αρκέστηκα εδώ να ονομάσω Si. Si

—□--------------- ----------------------------------------------------------

Σε αυτή τη βάση, η Ηθική της ψυχανάλυσης στοχεύει το τίποτε, με τη διττή μορφή του: το τίποτε που το σημαίνον κάνει να αναδυθεί και το τίποτε που κάνει το σημαίνον να αναδυθεί. Όλη η αμφιση­ μία του Σεμιναρίου βασίζεται σε τούτη τη διαφορά. Το τίποτε που το σημαίνον κάνει να αναδυθεί, διότι δεν θα υπήρχε αυτό το τίπο­ τε εάν δεν είχε ξεπροβάλει το σημαίνον, αλλά παράλληλα εκείνο το τίποτε που κάνει το σημαίνον να αναδυθεί, πράγμα που συνιστά αυτό που ο Λακάν ονόμασε δημιουργισμό [créationnisme]. Υπάρχουν τρεις εκδοχές του τίποτε που διαπλέκονται στην Ηθι­ κή: το τίποτε ως σημαίνον θάνατος, δεύτερος θάνατος, το τίποτε ως σημαίνον του μοναδικού, και το τίποτε ως κενό της ζωής. Το θέμα κεντράρεται, εστιάζεται, και συνάμα ξεφεύγει. Εστιάζεται στην αντινομία του σημαίνοντος και της ζωής, αντινομία του σημαίνο­ ντος και του έμβιου όντος.

ΛΑ ΚΑΝΙ ΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β'

49

Ήδη από τότε ο Λακάν προτείνει μιαν αναπαράσταση της επί­ πτωσης του σημαίνοντος επί της ζωής, αναπαράσταση που θα υπο­ λανθάνει τελικά σε πολλές από τις επεξεργασίες του, ακόμη και στις πιο προωθημένες της τελευταίας περιόδου. Αξία αναπαρά­ στασης της επίπτωσης του σημαίνοντος επί της ζωής πρέπει να δώ­ σουμε σε όσα αναφέρει, στηριζόμενος στον Χάιντεγκερ, για το δοχείο, που μπορούμε να παραστήσουμε σαν ένα U. ν Το U θα μπορούσε να είναι το σύμβολο ή και το αντιπροσω­ πευτικό αντικείμενο του σημαίνοντος, διότι είναι το σημαίνον που μπορεί να διεκδικήσει την προαγωγή του στο επίπεδο του φτιαγ­ μένου από ανθρώπινα χέρια πρώτου σημαίνοντος και που, ως τέ­ τοιο, δημιουργεί το κενό. Ταυτόχρονα έρχεται ως κάτι επιπλέον στον κόσμο, και την ίδια στιγμή κομίζει ένα μείον. Γι’ αυτό και αποκτά την αξία να αναπαριστά το γεγονός ότι το σημαίνον ακυ­ ρώνει τη ζωή και παράλληλα αποσπά την απόλαυση από τη ζωή. Και έτσι βεβαίως εισάγεται η προβληματική για το τι έρχεται να γεμίσει το κενό εκείνο που υποκαθιστά τη χαμένη και εξαρχής ακυρωμένη απόλαυση. Τα υποκατάστατα που απαριθμεί ο Λακάν συνιστούν παράλ­ ληλα φραγμούς. Διακρίνει ειδικά δυο, τον φραγμό του αγαθού [du bien, του καλού] και τον φραγμό του ωραίου [du beau]. : Ο φραγμός του αγαθού, το υποκατάστατο του αγαθού, στη θέ­ ση που-δημιουργήθηκε με αυτόν τον τρόπο, είναι ο φραγμός του έχειν, του αγαθού που κατέχει κανείς και που πρέπει να προστα­ τεύσει. Ο φραγμός του ωραίου είναι εκείνος που αντιπροτείνει τη μορφή του ανθρώπινου σώματος, την εικόνα του σώματος ως περι­ τύλιγμα όλων των δυνατών φαντασιώσεων της επιθυμίας. Κατά κάποιον τρόπο, αυτοί οι δύο φραγμοί γίνονται ένας, στον βαθμό που το σώμα είναι το κατεξοχήν έχειν του υποκειμένου, δηλαδή δεν είναι το είναι του. 19 Μαΐου 1999

ΣΩΜΑΤΟΣΥΜΒΑΝ ΚΑΙ ΑΝΑΔΥΣΗ ΣΗΜΑΣΙΑΣ Ο ορισμός του συμπτώματος ως σωματοσυμβάντος που πρότεινα είναι αναγκαίος και αναπόφευκτος εφόσον το σύμπτωμα συνιστά ως τέτοιο μιαν απόλαυση. Δεχόμαστε ότι σύμπτωμα ίσον απόλαυ­ ση, υποκατάστατη ικανοποίηση μιας ενόρμησης, όπως λέει ο Φρόιντ - ο υποκατάστατος χαρακτήρας της δεν αναιρεί διόλου τον γνή­ σιο, πραγματικό χαρακτήρα της, διότι η υποκατάστατη ικανοποίη­ ση δεν είναι λιγότερη ικανοποίησι^Στρν βαθμό που το σύμπτωμα συνιστά μιαν απόλαυση υπό την έννοια της ικανοποίησης μιας ενόρ­ μησης, και στον βαθμό που η απόλαυση περνάει από το σώμα, που είναι αδιανόητη χωρίς το σώμα, το σώμα σαν μορφή ή μάλλον σαν τροπικότητα, σαν τρόπο της ζωής, ο ορισμός του συμπτώματος ως σωματοσυμβάντος είναι αναπόφευκτος. Τον τονίζω, τον υπογραμ­ μίζω, τον επαναλαμβάνω, ώστε να γίνει βασικός μας άξονας για να συλλάβου με την έννοια σύμπτωμα. Μολονότι αναγκαίος και αναπόφευκτος, ο ορισμός αυτός δεν διακρίθηκε. Απεναντίας, παραμελήθηκε, και αυτό πιθανότατα επει­ δή η αφετηρία μας, που είναι η αφετηρία την οποία είχε ο Λακάν μέσα στην ψυχανάλυση, προάγει έναν άλλον ορισμό του συμπτώ­ ματος, που παραγκώνισε τούτον εδώ. Εκείνος ο άλλος ορισμός είναι ο εξής: το σύμπτωμα είναι μια ανάδυση σημασίας. Αυτή η ιδιότητα το καθιστά εξόχως ερμηνεύσιμο. Αυτό δηλώνει ο εν λόγω ορισμός. Ενώ ο ορισμός του συ­ μπτώματος ως σωματοσυμβάντος καθιστά πολύ πιο προβληματικό το καθεστώς της ερμηνείας που μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτό.

52

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

Το σύμπτωμα ως ανάδυση σημασίας είναι ο ορισμός που επιβάλ­ λεται από την ισοδυναμία συμπτώματος και μεταφοράς που κα­ θιέρωσε ο Λακάν.

1. ΣΗΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ Συμβάντα που έχουν κάποια σημασία Για να σκεφτοΰμε — τι συγκέντρωσε ο Λακάν κάτω από τον χα­ ρακτηρισμό «μορφώματα του ασυνειδήτου»; Συγκέντρωσε συμβά­ ντα για τα οποία ο Φρόιντ είχε καταδείξει ότι έχουν κάποια σημα­ σία, ενώ φαινομενικά είναι σαν να μην έχουν. Αυτό υπήρξε το κα­ λό νέο που μας έφερε ο Φρόιντ. Για να εξηγήσει τα πράγματα, σύμφωνα με όσα βλέπουμε στο Σεμινάριο Τα μορφώματα του ασυνειδήτου [11], ο Λακάν επι^_ στράτευσε μια λειτουργία πραγματικά πρωτόγνωρη μεταξύ κώδι-^ κα και μηνύματος. Αυτό σημαίνει ότι είχε επιλέξει να δώσει έμφα­ ση στην ανάδυση σημασίας που το σύμπτωμα συνιστά. Και από αυτό εμπνεύστηκε την κατασκευή του «γραφήματος της επιθυμίας»1, στο οποίο η ανάδυση σημασίας νοείται με βάση ένα μήνυμα που εκπέμπεται εν αγνοία του υποκειμένου. Όμως η σημασία δεν είναι το άπαν της φροϊδικής ανακάλυψης σχετικά με τα μορφώματα του ασυνειδήτου. Στον Φρόιντ τουλάχι­ στον, η σημασία πλαισιώνεται σταθερά από την ικανοποίηση που αυτά τα μορφώματα προορίζονται να παρέχουν στη λειτουργία του ψυχικού συστήματος. Στον Φρόιντ, σημασία και ικανοποίηση πάνε παρέα, ακόμη και στο βιβλίο του Το ευφυολόγημα και η σχέ­ ση του με το ασυνείδητο [1]. Διανοίγεται έτσι μια διαλεκτική ανά­ μεσα σε σημασία και ικανοποίηση, καθώς και στο εσωτερικό κα­ θεμιάς από τις δύο έννοιες. Υπάρχει εδώ ένας παραλληλισμός που αξίζει να απομονωθεί. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν διάφορα φαινόμενα, ή μάλλον συμ- 1 1. Ο Λακάν επεξεργάστηκε το λεγόμενο «γράφημα της επιθυμίας» (graphe du désir) στο πέμπτο Σεμινάριο: Jacques Lacan, Le Séminaire, Livre V, Les forma­ tions de l’inconscient (1957-58), texte établi par Jacques-Alain Miller, Seuil, Paris 1998. H τελική μορφή του γραφήματος στα Écrits, σο. 805-809. Στα ελληνικά υπάρχει μεταφρασμένο το 8ο κεφάλαιο του πέμπτου Σεμιναρίου, στο περιοδικό Τειρεσίας, 3, καλοκαίρι 2003, σσ. 3-17.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Γ

53

βάντα, όπως λέμε εμείς τώρα —και θα πρέπει να διαφοροποιήσου­ με το φαινόμενο και το συμβάν — , που εμφανίζονται στερούμενα σημασίας και που με την ερμηνεία αποκαλύπτεται ότι αντιθέτως είναι προικισμένα μ£ σημασία. Παράλληλα, κατά τον ίδιο τρόπο, συμβάντα που μεταφράζονται σε δυσαρέσκεια και βιώνονται σαν δυσαρέσκεια, σαν μη ικανοποίηση, αποκαλύπτεται και πάλι με την ερμηνεία ότι παράγουν ικανοποίηση. Υπάρχει εδώ μια κίνηση που πηγαίνει από την απουσία σημα­ σίας οτη σημασία, και που ο Φρόιντ θα θεωρητικοποιήσει με βάση τό φαινομενικά παράλογο του έκδηλου περιεχομένου [του ονεί­ ρου] που επιτρέπει με τη βοήθεια της μεθόδου του να αναδειχθεί η σημασία του λανθάνοντος περιεχομένου, και αφετέρου, υπάρχει η κίνηση που εντοπίζει ότι η μη ικανοποίηση κρύβει μια ικανοποίη­ ση άγνωστη στο υποκείμενο. Έχουμε εδώ μια διπλή διαλεκτική στο εσωτερικό των όρων σημασία και ικανοποίηση. Το φροϊδικό εγχείρημα έχει έτσι πάντοτε μια διπλή επενέργεια σια συμβάντα στα οποία αναφέρεταΐτ)ί επενέργεια αυτή είναι κατά ένα μέρος σημασιολογική, και είναι επίσης, όπως λέμε στην : ψυχανάλυση, οικονομική. Δεν χωράει αμφιβολία ότι ςι Λακάν, για τους καλύτερους λόγους του κόσμου, έδωσε το προβάδισμα στη σημασιολογική πλευρά, οπότε η οικονομική πλευρά έγινε προβλη­ ματική. Η μεροληψία που διέπει τη διδασκαλία του Λακάν, η οποία εγκαινιάζεται με τψΕιστγγηση της Ρώμης [18], είναι ότι η σημασία προέχει της ικανοποίησης. 0 Λακάν αποτίμησε πάντα τις φροϊδικές οικονομικές έννοιες με τα μέτρα και τα σταθμά της σημασίας. Για παράδειγμά, όταν διερωτάται για την έννοια της λίμπιντο στο δεύτερο Σεμινάριο, που αρχίζει λίγο καιρό μετά την Εισήγηση της Ρώμης, θέτει ένα ερώτημα τέτοιας μορφής: η φροϊδική έννοια της λίμπιντο είναι άραγε πρόσφορη για το επίπεδο στο οποίο εγκαθί­ σταται η δράση του ψυχαναλυτή, δηλαδή το επίπεδο της ομιλίας; Αυτός ο τύπος ερωτήματος αποκαλύπτει τη μεθόδευση του Λακάν, που είναι να αποτιμήσει τις έννοιες οι οποίες αφορούν την ικανο­ ποίηση σε συνάρτηση με τη σημασία.

Μια μονιστική έννοια της ενόρμησης Αυτό το ερώτημα, όταν το θέτει ο Λακάν, αίρεται με βάση την απά­ ντηση που είχε δώσει ο ίδιος πριν ακόμη εγκαταστήσει την ψυχα­

54

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

ναλυτική δράση στο επίπεδο της ομιλίας, δηλαδή πριν από την Ει­ σήγηση της Ρώμης. Τότε λοιπόν, εάν ανατρέξουμε στην προϊστορία του, προκύ­ πτει ότι πριν να τον κατακυριεύσει ο γλωσσολογικός δομισμός, εί­ χε επιχειρήσει να συναγάγει τις ενορμήσεις ζωής και θανάτου από τον ναρκισσισμό. Πριν από την τομή που έγινε όταν έδωσε το προ­ βάδισμα στον μηχανισμό της γλώσσας ως παραγωγό νοήματος, εί­ χε κινηθεί προς την κατεύθυνση να εξηγήσει ταυτόχρονα, και με μονιστικό τρόπο, τον φροϊδικό δυϊσμό των ενορμήσεων ζωής και των ενορμήσεων θανάτου. Είχε την ιδέα —κάπως σαν αρχική διαί­ σθηση, προγενέστερη του δομισμού του— να εξηγήσει ταυτόχρο­ να τις ενορμήσεις ζωής και τις ενορμήσεις θανάτου, να κατασκευά­ σει μια μονιστική έννοια για την ενόρμηση. Το τίμημα βέβαια ήταν ότι συρρίκνωνε την ενόρμηση θανάτου στην επιθετικότητα, πράγ­ μα που συνηθιζόταν ευρέως την εποχή εκείνη. Σε αυτή λοιπόν τη γραμμή κινείται ο πρώτος στοχασμός του Λακάν, που τον οδηγεί να επιχειρήσει μια ταυτόχρονη συναγωγή των δύο τύπων των ενορμήσεων, όπως το διαπιστώνουμε στο γρα­ πτό του για «Το στάδιο του καθρέφτη» [17], όπου δηλώνει ότι η ναρκισσιστική λίμπιντο έχει προφανή συσχέτιση με την επιθετικό­ τητα. Αυτή η σύνδεση αναπτύσσεται στο κείμενο του 1948 για την «Επιθετικότητα» [16]. Τούτο το κείμενο, το οποίο υπάγεται στα στοι­ χεία λακανικής βιολογίας που διαθέτουμε, επιχειρεί να αποδείξει ότι οι ενορμήσεις ζωής και οι ενορμήσεις θανάτου είναι ένα πράγ­ μα. Η ικανοποίηση που χαρακτηρίζει το στάδιο του καθρέφτη, εί­ ναι η ταύτιση του υποκειμένου, το οποίο νοείται ως πρωτογενής οργανική αναστάτωση, με αυτό που θα λέγαμε πλήρη σωματική ει­ κόνα. Η ικανοποίηση αυτή εντοπίζεται εμπειρικά σαν αγαλλίαση του βρέφους, που είναι ακόμη ασυντόνιστο, χωρίς έλεγχο του σώ­ ματός του μέσα σε μια οργανική αναστάτωση, σαν αγαλλίαση μπρο­ στά στην εικονική πληρότητα που αποκομίζει με την παρουσία του μπροστά σ’ έναν καθρέφτη. Σε τούτη την εμπειρία, αυτό που βρίσκεται σε πρώτο πλάνο εί­ ναι η ικανοποίηση. Και ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα αυ­ τής της ικανοποίησης; Εντοπίζεται στη διάσταση που ο Λακάν ονο­ μάζει ζωτική διάρρηξή [déhiscence vitale] συστατική του ανθρώ­ που. Η dehiscence είναι τεχνικός, βιολογικός όρος, που προσδιο­ ρίζει τα φαινόμενα διάνοιξης κάποιου σώματος, της διάνοιξης ενός καρπού, για παράδειγμα.

55

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Γ'

Δυσαρμονία και λίμπιντο Όμως αυτή η διάνοιξη έχειεδώ τον χαρακτήρα της μη πληρότη_ τας, του ελαττώματος, της διάστασης. Έρχεται να μεταφράσει την ιδέα άτι εξαρχής Ω ανθρώπινος οργανισμός δεν συσχετίζεται μ’ ένα περιβάλλον προσχηματισμένο γι’ αυτόν. Η λέξη διάρρηξη παρα­ πέμπει εδώ σε κάτι σαν μια πρωτογενή διάσταση για το έμβιο σώ­ μα του ανθρώπινου είδους ανάμεσα στην Ιηηοηλνεΰ και τ&ν για να επαναλάβουμε τους όρους του φον Ουξκΰλ. Αυτή η αγαλ: λίαση δεν είναι η^κανοιιιώμιη μιας φυσικής πληρότητας, αλλά μια ικανοποίηση ριζωμένη σε ένα έλλειμμα και εγκατεστημένη πάνω σε μια δυσαρμονία. Ευθύς εξαρχής, και μάλιστα πάνω σε βάση βιο­ λογική, το υποκείμενο βρίσκεται επιφορτισμένο με δυο δυσαρμο­ νικά σώματα. Ο οργανισμός, που έχει καθεστώς πραγματικό, δια­ χωρίζεται από το καθαυτό σώμα, που είναι εικόνα. οργανισμός (πραγματικό)

ι |

σώμα (εικόνα)

Αυτή τη δυσαρμονία ο Αακάν τη θεωρεί τόσο ουσιώδη, ώστε, ενώ φαίνεται να τη θεμελιώνει στη βιολογία, δεν παραλείπει να πα­ ρεμβάλει εδώ και μιαν αναφορά στον μύθο του Ηρακλείτου για την αρχέγονη έριδα. Είναι κάτι που επανέρχεται σταθερά όταν γράφει: σελίδα % των Γραπτών, σελίδα 116, σελίδα 318, και δεν διατείνομαι ότι έκανα εξαντλητική εξακρίβωση αυτής της αναφο­ ράς. Μια αρχική έριδα που, για τα στοιχεία βιολογίας που εξετά­ ζουμε, επικεντρώνεται στον διχασμό, στον αποκλίνοντα διπλασια­ σμό του οργανισμού και του σώματος. Όμως, παρά το φωτοστέ­ φανο της μυθολογικής αναφοράς, τούτη η έριδα εξακολουθεί για τον πρώτο Αακάν — ή μάλλον για τον πρότερο Αακάν, για τον Λακάν πριν να γίνει ο Αακάν, πριν να κάνει την Εισήγηση της Ρώμης — να νοείται ως βιολογικής τάξεως και να αιτιολογείται με τη δανει­ σμένη ciaó^ov φυσιολόγο Μπολκ έννοια, ότι ο άνθρωπος γεννιέται^τροωρος.Έρχεται κόσμο δυσαρμονι κός ως προς το περιται^ρόωροςΛΈρχεται στον κόσμο βάλλυτΐσϊτκαι άρα προορισμένος να είναι για μεγάλο διάστημα εξαρτημένος από ισχυρές παοουσίε^ γωοιτ τιγ οποίεΓ δ^ν θα απο­ κρούσε να επιβιώσεΤΓ Σύμφωνα με αυτόν τον πρότερο Αακάν, το μυστικό της λίμπιντο κρύβεται σε τούτη την αρχική διάσταση. Όπως το λέει ο ίδιος, καμία ανάγκη να αναζητήσουμε αλλού την πηγή της,λιβιδινικής

56

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

ενεργειας^καμία αμφιβολία ότι προέρχεται από το ναρκισσιστικό πάθος. Εκείνο που ο Φρόιντ μας κληροδοτεί σαν οδηγό του εγώ, σαν δεξαμενή της λίμπιντο, ο Αακάν το εξηγεί ως την παρεμβολή, μέσα στον αρχικό κατακερματισμό του οργανισμού, της ολικοποιοΰσας εικόνας του σώματος που προάγει την εικόνα στο επίκεντρο -της ψυχικής ζωής του έμβιου σώματος του ανθρώπινου είδους. Εκεί βρίσκει ο Αακάν, πριν να γίνει στρουκτουραλιστής, το μυστικό, την πηγή της φροϊδικής λίμπιντο. Τη βρίσκει στην έριδα, στη δυσαρμονία, στη διάρρηξη. Η ναρκισσιστική λίμπιντο είναι μια λίμπιντο ζωτική, θετική, που ωθεί προς τα εμπρός την ανάπτυξη, που είναι η αναδρομική μορ­ φή της σύνθεσης του σώματος, αλλά που είναι παράλληλα επιθετική απέναντι στην εικόνα. Αυτό που ο Αακάν επιτελεί με το στάδιό του καθρέφτη είναι ότι καταδεικνύει μια λίμπιντο που περικλείει ταυτό­ χρονα τις αξίες ζωής και θανάτου που στον Φρόιντ είναι διιστάμενες. Με το να ανάγεται η λίμπιντο σε αυτόν τον διχασμό, έχουμε σύζευξη των αξιών ζωής και των αξιών θανάτου. ^ ' Κάποιος μου είπε ότι τον ξένισε η έμφαση που έδωσα την πε­ ρασμένη φορά στη θανατηφόρο λίμπιντο, την οποία ο Αακάν συμ­ βαίνει να αναπτύσσει, να στοιχειοθετεί στο κείμενο «Θέςτη^του ασυνειδήτου» [22], που είναι συγκαιρινό του ενδέκατου Σεμιναρίου. Είναι ένα κείμενο που ο ίδιος παραλληλίζει —αν και είναι πολύ μικρότερο, πιο περιορισμένο— με το θριαμβικό κείμενο του ψυ­ χαναλυτικού του ξεκινήματος2. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι το πε­ ρίγραμμα αυτής της θανατηφόρου λίμπιντο, της λίμπιντο που παριστάνεται σαν ένα ιδιόμορφο επιπλέον όργανο του οργανισμού, σκιαγραφείται ήδη από το κείμενό του για την επιθετικότητα με το πολύ ιδιόμορφο όνομα «αρνητική λίμπιντο». Χαρακτηρίζει «αρ­ νητική» την εν λόγω λίμπιντο, διότι περικλείει ταυτόχρονα ενορμήσεις ζωής και ενορμήσεις θανάτου. οργανισμός (πραγματικό)

I |

σώμα (εικόνα)

«αρνητική» λίμπιντο

2. Εννοεί την Εισήγηση της Ρώμης.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, Γ

57

Ειρωνικό καθεστώς τον θανάτου Η διδασχαλία του Λαχάν αρχίζει στην Εισήγηση της Ρώμης με την προαγωγή της λειτουργίας της ομιλίας και του πεδίου της γλώσσας, με την προαγωγή τηζ συμβολικής τάξηο τ> Jloigrπίπκΰξη.έχει στη θεωρία των ενορμήσεώντΐΐπρώτη επίπτωση είναι ότι αποσυμπλέκει ενοοιιήσεκ: ζωής καί ^ενορμήσεις θανάτουL άτι καταργεί την ενότητα που είχε εκφραστεί με τον ιδιό­ μορφο τρόπο του όρου «αρνητική» λίμπιντο. Η πρώτη επίπτωση του δομισμού του Λακάν, δηλαδή του γεγονότος ότι δίνεται προμπονται οι ενορμήσεις ζωής στο φαντασιακάενώα} ενόρμηοη-θα^νάτου προσφυεται στο συμβολικό. Σε αυτό ακριβώς το σημείο αφιερώνεται το συμπέρασμα της Εισήγησης της Ρώμης του Λακάν, το οποίο αποσκοπεί στο να δείξει τη στενή σχέση, όπως λέει, που ενατνει το ένστικτο θανάτου3 ιιε το πρόβλημα του λόγου. Αποσυμπλέκει λοιπόν ενορμήσεις ζωής "και ενορμήσεις θανάτου κάτω από την επίδραση του δομισμού. Παραπέμπει τις ενορμήοεκ Εωής στο φαντασιακό, ενώ καθιστά το ένστικτο θανάτου αντιβιολογική έννοια. Διαχωρίζει αυτό που πριν από τον δομισμό του είχε ο ίδιος συνενώσει. " Ο δομισμός του Λακάν δίνει στον θάνατο ακριβώς ειρωνικό καθεστώς, παρά καθεστώς βιολογικό. Ειρωνικό σημαίνει εδώ ένα καθέστώς που αμφισβητεί τα ίδια τα θεμέλια τού είναι, και που τα αμ­ φισβητεί όπως το Witz αμφισβητεί την αλληλεγγύη των πραγμάτων που μας προτείνει η αντίληψη. Τούτο πάντως πρρϋποθέτει ότι η επι­ θετικότητα δεν εξαντλεί τις ΤΗ σύζευξη που ι της ενόρμησης θανάτου στην επιθετικότητα. Και, βεβαίως, εάν κα­ νείς αναγάγει την ενόρμηση νίίΤη^ εντάξει (πα φα^νόμενα^Εου^αρκίΟΟίσμαύ. Η Εισήγηση τηζ Ρώμη£;διαχωρίζει αντιθέτως την επιθετικότητα και τηντνόρμηση Ίϊάνατου. Ο εν λόγω θάνατος είναι ο προδικαζόιιενος θάνατος^], όπως λέει ο Λακάν, το όριο της ιστορικής λειτουργίας του υποκειμένου. Το επιθετικό «ιστορικός» αντιδιαστέλλεται εδώ προς το «βιο­ λογικός». Ο καθαυτό φροϊδικός θάνατος δεν είναι ο βιολογικός θά3. Ως «ένστικτο θανάτου» μεταφραζόταν αρχικά ο φροϊδικόςόρος Todestrieb,; για τον οποίον ο Λακάν επέβαλε κατόπιν τη.σωστή απόδοση «ενόρμηση θανάτου», ώστε να αποφεύγεται η σύγχυση της φροϊδοιήςΤrieb με το^ιολογικό ένστικτο.

58

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

^/ ')(. ϋί * V ζ*0 νατος, αλλά το ιστορικό όριο. Είναι μια εκδοχή του προς-θάνατονείναι υπό τη χαϊντεγκεριανή έννοια, αλλάνοούμενη με βάση τη λειτουργίά του στ^άίνοντος, δηλαδή ως συμβολικός θάνατος~Ι Τι είναι τούτος ο συμβολικός θάνατος που είναι κατά βάθος ο Λεύτερος θάνατος; / Πρώτον, είναι ένας θάνατος που είναι παρών μέσα στη ζωή, ένας θάνατος που ντουμπλάρει κάθε στιγμή τη ζωή με τις^Αορφές ¿ου σημαίνοντος] Δεύτερον, ^ναι^θάνατρς που το σύμβολο κουβαλάει. Εδώ έ\τάσσετάϊ1]ΐΗατυπωση που έχω από χρονιά υπογραμμίσει, για το σύμβολο που εκδηλώνεται αρχικά σαν φόνος του Πράγματος, και που θα αποκτήσει αργότερα στον Λακάν μια λιγότεραξ^μάτοπο^ μένη εκδοχή με τη μορφή της μπάρας που έρχεται και διαγράφει κά­ θε αντικείμενο προορισμένο να υψωθεί στην αξία του σημαίνοντος. ^ Τρίτον, είναι ένας θάνατος που εξατομικεύει, σε αντίθεση με 4ον φυσικό θάνατο, τον θάνατο του ίΓώου παυ δρν ¿χρι ρΕπτημικρυτική διάστασηΓΌπώς παρατηρεί ο Λακάν, τίποτε δεν ξεχωρίζει έναν ποντικό από έναν άλλο ποντικό, παρά μόνο το ασύστατο πέρα­ σμα από τη ζωή στον θάνατο. Ένας ποντικός είναι το ίδιο πράγμα μ’ έναν άλλο ποντικό, είναι ένα δείγμα του συγκεκριμένου τύπου του ζωικού είδους. Ενώ ο συμβολικός θάνατοσ κορυφώνρται με την αυτοκτονική ικράξη. Και η αναφορά που επανέρχεται στον Λακάν, τόσο στην Εισήγηση της Ρώμης όσο και αργότερα στο «Θέση του ασυνειδήτου», είναι η αυτοκτονία του Ημπρδηκλή, η αυτοκτογία ως συμβολική πράξη, και δεν είναι άσκοπο που ο Λακάν τονίζει ότι μέ­ νει παντοτινά παρούσα στη μνήμη των ανθρώπων.^.. Δηλαδή, τέταρτον, είναι ένας θάνατος που με την ίδια κίνηση που ακινητοποιεί το έμβιο σώμα, το διαιωνίζει. Ο συμβολικόςΒάνατος είναι ένας θάνατος που εξασφαλίζει μια σημαίνουσα επιβίω­ ση, που βγάζει σε μια ζωή άλλου είδους από τη βιολογική. Σε μια ζωή που είναι υπερβατική ως προς την κληρονομημένη από το ζώο ζωή, όπως λέει ο Λακάν. Σας παραπέμπω εδώ στη σελίδα 319 των Γραπτών, στην οποία διατυπώνεται μια προοπτική που πρέπει να έχουμε κατά νου προκειμένου να φωτίσουμε τα τελευταία θεωρη­ τικά κατασκευάσματα του Λακάν που έχουν άμεση σύνδεση με τούτο. Αυτή την επιβίωση στο επέκεινα της βιολογικής ζωής, αυτή τη σημαίνουσα επιβίωση που αποκτά υλική διάσταση με την ταη)ή — όμως δεν υπάρχει ταφή του Εμπεδοκλή, υπάρχει η υστεροφη^ μία που διαιωνίζεται στην ανάμνηση και στον λόγο —, ο Λακάν τη^ χαρακτηρίζει ως: «Τη μόνη ζωή που διαρκεί και που είναι η όντως

£

K

O ;" *'^Οπωσδήποτε ο Λακάν τα διορθώνει αυτά στη σελίδα 552 των Γραπτών: φυσικά, μόνο το συμβολικό επιτρέπει στο ανθρώπινο ζώο να φαντάστεί τον εαυτό του θνητό. Μονάχα η υπερβατικότητα του σημαίνοντος επιτρέπει σ’ αυτό το ζώο να προδικάσει τον θά­ νατό του. Αλλά και πάλι, αυτό το θανατηφόρο χάσμα γίνεται ο δίαυ­ λος από τον οποίο θα περάσει το σημαίνον, η συμβολική τάξη, για να προσβάλει το ανθρώπινο ζώο. Αυτό το χάσμα είναι που επιτρέ­ πει στο ζώο του συγκεκριμένου είδους να εγκατασιήσει τη συμβίω­ σή του με το συμβολικό, συμβίωση που μόνο αυτή καθιστά δραστι^ή^η φαντασία του θανάτου. Τούτο το αναθεωρημένο στάδιο του καθρέφτη, ένα στάδιο του καθρέφτη που ενέχει θανατηφόρο λογική, επιτρέπει στον Λακάν

1. Ελληνικά στο κείμενο: Πιπίλισε.

112

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΑΕΡ

να επισημάνει πως η διάκλειση του Ονόματος-του-Πατρός ανε­ ξαρτητοποιεί τη φαντασιακή τάξη. Τα ψυχωτικά φαινόμενα που προσβάλλουν το σώμα του Σρέμπερ κατά τα λεγόμενό του, τα αποδίδει ο Λακάν στην ανεξαρτητοποίηση του φαντασιακού, στην αποκοπή του από το συμβολικό. Τα ενδεχόμενα σωματοσυμβάντα του Σρέμπερ, ο Λακάν τα διαβάζει σαν να καταμαρτυρούν το θα­ νατηφόρο φαντασιακό που έμεινε αδέσποτο, και ιδίως σαν να απο­ καλύπτουν την ενδογενή απονέκρωση του σταδίου του καθρέφτη. Αποτελούν κατ’ αυτόν τους μάρτυρες της φαντασιακής παλινδρό­ μησης, την οποία υποδεικνύει με την περιβόητη πλέον φράση του Σρέμπερ: «Ένα λεπρό πτώμα-πού όδηγεΤδδ^ιχίλλο λεπρό πτώμα». Πιστεύει ότι σε αυτόν -ών αναδιπλασιασμό ς!ί}ναντάει το ζεύγος [των κατοπτρικών μορφο&ν?).^τού σέριλαμβάνει το, νοούμενο ως θανατηφόρο, στάδιο του καθρέφτη. Γύρω από αυτό το σχήμα συ­ γκεντρώνει ουσιαστικά ο Λακάν τα φαινόμενα που, σύμφωνα με τα λεγάμενα του Σρέμπερ, προσβάλλουν το σώμα του. Κατά τον ίδιο τρόπο, ύστερα από τη φαντασιακή παλινδρόμηση, έρχεται η φαντασιακή αναστήλωση προκειμένου εντέλει να γίνει για τον Σρέμπερ, χάρη στην υπομονή του και στο ψυχικό του σθένος, ο κό­ σμος του βιώσιμος. Αυτή τη φαντασιακή αναστήλωση ο Λακάν τη στοιχειοθετεί με βάση τα δεδομένα των Απομνημονευμάτων ως ερωτικοποίηση της εικόνας του εαυτού. Σε αντιστοιχία με τη διάκλειση του φαλλικού σημαινομένου, και στη θέση του, έχουμε μια εικόνα του εαυτού2. i(e) Ρο Η λίμπιντο παύει να έλκεται και να περικλείεται μέσα στη φαλλική σημασία, ένεκα της έλλειψης της πατρικής μεταφοράς, και κατό­ πιν οι εκφάνσεις αυτής της λίμπιντο έλκονται και συμπυκνώνονται στην εικόνα του εαυτού, που εδώ αναζωογονείται και εμφανίζεται μέσα στο κείμενο του Σρέμπερ με την ονομασία ψυχοηδυπάθεια [volupté d’âme]. 2. Στο μαθήμιο που ακολουθεί, το Ρ0 αποτυπώνει τη διάκλειση του Ονόματοςτου-Πατρός, η οποία κανονικά συνοδεύεται από την ακύρωση της φαλλικής σημα­ σίας (Φ0). Εδώ, στη θέση της απουσίας φαλλικής σημασίας έρχεται αντισταθμιστι­ κά η εικόνα του εαυτού, ένα κατοπτρικό διπλότυπο που συμβολίζεται ΐ(α). Πρβλ. τα σύμβολα του Σχήματος I, στο σ. 571.

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΤ

113

Το κλειδί για τις αντιλήψεις του Λακάν περί σώματος τη συ­ γκεκριμένη χρονική περίοδο, είναι ο ναρκισσισμ0£3τ)θύμ^Υθς~ως εικονικός. Ο Λακάν επιδιώκει νά δείξει ότι"η απόλαυση είναι κα"τά βάση ναρκισσιστικής τάξεως, κατά βάση φαντασιακή. Πράγμα πουΤόν κάνει φερειπείν να διακωμωδεί αυτό το οποίο ονομάζει τρόμπα του εγώ για αναρρόφηση και απώθηση της λίμπιντο. Στη σελίδα 542 των Γραπτών, για παράδειγμα, χλευάζει εκείνους που μεταχειρίζονται την «Εισαγωγή στον ναρκισσισμό» [του Φρόιντ] προκειμένου να δώσουν έμφαση στο «τρομπάρισμα —για αναρ­ ρόφηση και για απώθηση ανάλογα με τους χρόνους του θεωρήμα­ τος— της λίμπιντο από το ρετώρίοτ^, το οποίο καθίσταται έτσι ικανό να φουσκώνει και να ξεφουσκώνει μια λαστιχένια πραγματι­ κότητα»3.

2. FORT! DA! ΤΗΣ ΛΙΜΠΙΝΤΟ Οπωσδήποτε αυτή η κριτική, που στοχεύει τους θεωρητικούς ή εκεί­ νους που καταπιάστηκαν με τον Σρέμπερ, και τους οποίους μελε­ τάει ο Λακάν, δεν στερείται ευθυβολίας, όμως έχει σαν αποτέλε­ σμα να ακυρώνεται, στο πλαίσιο αυτής της κατασκευής, η κίνηση που χαρακτηρίζει τη λίμπιντο, κίνηση που αναδεικνΰει ο Σρέμπερ με συναρπαστικό τρόπο. Είναι μια λίμπιντο που δεν αποδεικνύεται καθόλου στάσιμη, ούτε αδρανής, ούτε και ασυνάρτητη κατά τις μεταθέσεις της, αλλά αυστηρά ρυθμισμένη από μια λογική που πα­ ρουσιάζει αντιθέτως αναλογίες με την κίνηση ενός πραγματικού fort! da! μεταξύ του υποκειμένου και του Άλλου, Είναι μια λίμπιντο η οποία υπακούει σε μια λογική που δεν είναι διόλου εκείνη του σταδίου του καθρέφτη, αλλά είναι μια λογική στην οποία περι­ λαμβάνεται αντίθετα η φιγούρα του Άλλου, με άλφα κεφαλαίο, η θεϊκή φιγούρα. Μπορώ για παράδειγμα να πάρω τις σελίδες 226-227 των^πσμνημονενμάτων του Σρέμπερ, όπου περιγράφεται η κίνηση αυτή της λίμπιντο, που η κυκλοφορία της εδώ δεν γίνεται καθόλου ανά­ μεσα στους συμμετρικούς πόλους του σταδίου του καθρέφτη, αλλά εξυπακούει αντίθετα τον Άλλο και με τρόπο εντελώς ρυθμίζομενο 3. «[...] à un pompage, aspirant et refoulant au gré des temps du théorème, de la libido par le percipiens, lequel est ainsi apte à gonfler et à dégonfler une réalité baudruche».

114

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

από το σημαίνον. «Οφείλω να προσθέσω ότι η εμφάνιση επάνω στο σώμα μου των σημείων της θηλυκότητας υποβάλλεται σ’ ένα πηγαινέλα του οποίου η περιοδικότητα, τώρα τελευταία, συνεχώς αυξάνεται. Ό,τι είναι γυναικείο εξασκεί στα νεύρα του Θεού μια έλξη· από αυτό προέρχεται το ότι, όποτε θέλει κανείς να αποφύγει εκ νέου την έλξη μου, προσπαθεί αμέσως να ανασχέσει μέσω θαύ­ ματος τα συμπτώματα θηλυκότητας που αναπτύσσονται επάνω στο σώμα μου. Αλλά όταν βρίσκεται κανείς εκ νέου αναγκασμένος να με πλησιάσει από την τροχιά της έλξης, πάλι αναφαίνονται τα νεύ­ ρα της ηδονής, πάλι φουσκώνει το στήθος μου, κτλ. Το πηγαινέλα του φαινομένου συμβαίνει τώρα με εναλλαγή φάσεων κάθε λίγα λεπτά». Αυτή η εναλλασσόμενη κίνηση, αυτή η κίνηση πηγαινέλα της λίμπιντο, την οποία ο Αακάν δεν μνημονεύει στη θεωρητική του κατασκευή, είναι πάρα πολύ ουσιώδης στην περιγραφή που μας κάνει ο Σρέμπερ της παρουσίας και της μετάθεσης της λίμπιντο στο σώμα του. Επανέρχεται ξανά και ξανά στο εναλλασσόμε­ νο φούσκωμα και ξεφούσκωμα των μαστών του, και αυτή η ρυθμι­ σμένη κίνηση, που ο Αακάν την απαξιώνει υπαινισσόμενος ένα εναλλασσόμενο τρομπάρισμα, δηλώνει αντίθετα τη λιβιδινική σύν­ δεση και αποσύνδεση του υποκειμένου με τον Αλλο. Η υπόθεση τείνει άλλωστε προς μια εξακολουθητική λιβιδινική παρουσία. Λέει ο Σρέμπερ, στη σελίδα 230: «Ο Θεός είναι πλέον αδιάρρηκτα συνδεδεμένος, από χρόνια, με το άτομό μου. Ο Θεός απαιτεί μια σταθερή κατάσταση απόλαυσης, καθότι εναρμονίζε­ ται με τις συνθήκες υπάρξεως που επιβάλλει στις ψυχές η τάξη του σύμπαντος· οπότε, καθήκον δικό μου είναι να του παρέχω αυτή την απόλαυση, και ως αντάλλαγμα μου αναλογεί λίγη αισθησιακή απόλαυση, θεωρώ δε δικαίωμά μου να τη δεχτώ σαν μικρή αποζη­ μίωση». Έχουμε εδώ κάτι σαν μια σκηνοθεσία της απόλαυσης που θα έπρεπε να είναι μόνιμη για τη θεϊκή οντότητα, και του πλεονά­ σματος απόλαυσης που παραχωρείται οτον Σρέμπερ, ο οποίος θεω­ ρεί πως έχει το ηθικό δικαίωμα να το δεχτεί. Αυτή η εξακολουθητική παρουσία δεν πραγματοποιείται, διότι ο Σρέμπερ υποστηρίζει πως ο νόμος που χαρακτηρίζει τη λίμπιντο είναι η περιοδική εναλλακτικότητα, αν και διαρκώς φθίνουσα: «Η ψυχοηδυπάθεια δεν είναι πάντα σε υπεραφθονία· συρρέει με τα­ κτικές εναλλαγές. Από την άλλη πλευρά, κάθε φορά που είμαι έτοι­ μος να αλλάξω διανοητική ενασχόληση, και ακόμη περισσότερο κά­ θε φορά που αφήνω τον εαυτό μου στο φυσικό αγαθό τού να μη σκέ­ φτεται τίποτε, τούτο συνεπάγεται για μένα μιαν αρκούντως σήμα-

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΤ

115

ντική θυσία της σωματικής μου ευεξίας». Γι’ αυτό υπάρχει στον Σρέμπερ η προοπτική για το τι θα έπρεπε να συμβαίνει ώστε να αποφεύγει αυτές τις δυσχέρειες, αυτή την οδύνη, δηλαδή η προοπτι­ κή του «να σκέφτομαι ακατάπαυστα» και παράλληλα «να απολαμ­ βάνω ακατάπαυστα». Στις σελίδες 231-232, λέει: «Οι εντυπώσεις που αποκόμισα μου επιτρέπουν μάλιστα να εκφράσω την εξής γνώ­ μη: εάν είχα τη δυνατότητα να αναλαμβάνω ακατάπαυστα τον ρό­ λο της γυναίκας σε σεξουαλική περίπτυξη με εμένα, εάν μπορούσα ακατάπαυστα να εναποθέτω το βλέμμα μου σε γυναικεία όντα, εάν μπορούσα ακατάπαυστα να ατενίζω γυναικείες εικόνες, ο Θεός δεν θα επιχειρούσε ποτέ πλέον να αποσυρθεί από εμένα, αλλά θα αφη­ νόταν με σταθερότερη κανονικότητα και χωρίς καμία αντίσταση στην ελκτική δύναμη». Με άλλα λόγια, μπορούμε να υπογραμμίσου­ με τον παραλληλισμό και την ισοδυναμία που εγκαθίσταται ανάμε­ σα στο «δεν παύω να σκέφτομαι» και το «δεν παύω να απολαμβά­ νω» που επισυνάπτεται εδώ και που θα απέτρεπε τον Σρέμπερ από κάθε υστέρηση και κάθε οδύνη τού είναι του. Βρισκόμαστε εδώ προφανώς σ’ ένα σχήμα που υπερβαίνει τη μήτρα του σταδίου του καθρέφτη. Βρισκόμαστε αντίθετα πολύ κο­ ντά σ’ εκείνο που ο Λακάν θέλει να θεμελιώσει, για το ανθρώπινο ζώο εν γένει, στο Σεμινάριο Encore [15], σελίδα 66, δηλαδή μια ουσιώδη συνάφεια ανάμεσα στο είναι, τη σκέψη και την απόλαυ­ ση, η οποία γίνεται εδώ ολοφάνερη. Είναι η διόρθωση που, στο Σεμινάριο αυτό, γυρεΰει ο Λακάν να επιφέρει στο καρτεσιανό cogito που εγκαθιστά μια διασύνδεση της αμιγούς σκέψης και τού είναι. Ο Λακάν αποσκοπεί στο να επιφέρει μια διόρθωση στο εί­ ναι, υπό την έννοια που το αξιολογεί και το στηρίζει η φιλοσοφική παράδοση, ως είναι που στηρίζεται στη σκέψη. Έννοια που εν­ σαρκώνεται στο καρτεσιανό αξίωμα, «σκέφτομαι, είμαι» [«je pense, je suis»]. Σε αυτό —λέει ο Λακάν, που εγκαινιάζει την τελευταία περίοδο της διδασκαλίας του με το εικοστό Σεμινάριο —, εναντιώ­ νεται η απόλαυση. Ο Λακάν το διατυπώνει με την εξής φράση: «Είμαστε παιγμένοι από την απόλαυση»4. Αυτό το «παιγμένοι από την απόλαυση» κατανέμεται σε δύο προτάσεις, πολύ συγκεκριμέ­ νες: πρώτον, η σκέψη είναι απόλαυση και, δεύτερον, υπάρχει από­ λαυση τού είναι. Η παρανοϊκή στάση έρχεται εδώ αρωγός σε τού­

4. «Nous sommes joués par la jouissance». Σε πιο ελεύθερη απόδοση: μας παίζει η απόλαυση· είμαστε αθύρματα της απόλαυσης.

116

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

τη τη διόρθωση του καρτεσιανού αξιώματος και το αναπτύσσει μάλιστα πολύ πιο πέρα από το στάδιο του καθρέφτη. Αυτά προϋποθέτουν επιπλέον έναν παραγκωνισμό του ειδέναι του σώματος, παραγκωνισμό που μας υποχρεώνει να διορθώσου­ με αυτό που συνηθίζουμε πολύ βιαστικά να λέμε, ότι στην ψύχωση ο Άλλος είναι μη διαγραμμένος [non barré]. Με βάση τον Σρέμπερ, αυτό δεν είναι ακριβές. Υπάρχει επ’ αυτού μια πολύ συγκε­ κριμένη σημείωση από μέρους του, η σημείωση 79 του δέκατου τρίτου κεφαλαίου, όπου δηλώνει ακριβώς ότι η απόλυτης πληρό­ τητας παντογνωσία του Θεού δεν υφίσταται: «Θα μπορούσαμε να πούμε πως ο Θεός κατέχει την παντογνωσία και πως, όσον αφορά τη φύση μου, a priori, δεν τίθεται ζήτημα γι’ αυτόν να μάθει το οτι­ δήποτε. Πάντως, αυτές οι εξηγήσεις μού φαίνονται κάπως σαν σο­ φιστείες, ακριβώς διότι η παντογνωσία του Θεού —κυρίως σε ό,τι αφορά τις γνώσεις του για το ζωντανό ανθρώπινο ον — με απόλυ­ τη πληρότητα, δεν υφίσταται». Ο Σρέμπερ εντοπίζει ένα χάσμα στο ειδέναι του Θεού αναφο­ ρικά με ένα πολύ συγκεκριμένο σημείο, τη γνώση που έχει της ζωής, τη γνώση του έμβιου σώματος. Αυτό που βιώνει εδώ ο Σρέμπερ, είναι το στοιχείο εκείνο της ζωής και του έμβιου σώματος που υπερ­ βαίνει τη συμβολική τάξη, που υπερβαίνει το σημαίνον. Υποστηρί­ ζει στο παραλήρημά του μια ουσιαστική θέση: υπάρχει τούτη η ρωγ­ μή στον Θεό, τον υποτιθέμενο παντογνώστη. Υπάρχει τούτη η ρωγ­ μή που αφορά τη ζωή. Ο Θεός αγνοεί το έμβιο ανθρώπινο ον, δεν καταλαβαίνει τα ζωντανά ανθρώπινα όντα. Σε όλη την έκταση του παραληρήματος του Σρέμπερ, και όποιες κι αν είναι οι χρονικές φάσεις που ενδεχομένως υποδεικνύει και σηματοδοτεί, η θέση αυτή για τη ρωγμή της παντογνωσίας περί ζωής παραμένει σταθερή, και σχετίζεται ευθέως με την απαίτηση στην οποία υποβάλλει ο Θεός το υποκείμενο, να πρέπει να σκέφτεται διαρκώς, δηλαδή την απαί­ τηση που υποχρεώνει το υποκείμενο να είναι πάντα υποκείμενο του σημαίνοντος, ώστε ο Θεός να μπορεί να είναι υποκείμενο της από­ λαυσης. Το υποκείμενο Σρέμπερ οφείλει να αποδεικνύει δίχως ασυ­ νέχειες ότι ενοικείται από το σημαίνον. Μόνο υπό αυτή την προϋ­ πόθεση επιτρέπεται η απόλαυση του Θεού και το σώμα του Σρέ­ μπερ βρίσκεται, για αποζημίωση, σε ευεξία. Τα Απομνημονεύματα του Σρέμπερ δείχνουν περίτρανα ότι η σκέψη είναι η προϋπόθεση της απόλαυσης και ότι η σημαίνουσα γνώση εμφανίζεται πραγματικά ως μέσον απόλαυσης —διατύπω­ ση στην οποία θα καταλήξει ο Λακάν πολύ αργότερα —, ενώ έχου­

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΤ

17

με τον αντίποδα της εμπειρίας αυτής όταν εμφανίζεται το «να σκέ­ φτομαι τίποτε», όταν ο Θεός αποσύρεται* οπότε αποσύρεται και η απόλαυση. Στις οξείες φάσεις του παραληρήματος, αυτή είναι ακρι­ βώς η στιγμή που το σώμα του Σρέμπερ βγάζει ένα ουρλιαχτό, φαι­ νόμενο που ο Λακάν σχολιάζει αρχικά με όρους σημαίνοντος, αλ­ λά που σχετίζεται προπάντων με μιαν αμετάβλητη λιβιδινική λογι­ κή, πολύ συγκεκριμένη. Είναι αμετάβλητη, μολονότι οι χρόνοι εναλλακτικότητας, οι χρόνοι της εναλλασσόμενης κίνησης, έχουν την τά­ ση να περιστέλλονται. Θα μπορούσαμε στο σημείο αυτό να αναφερθούμε και στα ιδεοψυχαναγκαστικά φαινόμενα που δεν συνδέονται κατ’ ανάγκην με παραλήρημα — αν και ο Φρόιντ τα εισάγει μέσω αυτής της θεματι­ κής στην περίπτωση του ανθρώπου με τα ποντίκια — , αλλά στα οποία εμφανίζεται η απαίτηση να σκέφτεται κανείς πάντα τα ίδια πράγματα. Αυτή η απαίτηση χρειάζεται να θεωρητικοποιηθεί με βάση τη θέση ότι η σκέψη είναι απόλαυση. Η ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση καθιστά και αυτή ολοφάνερη τη θέση περί σκέψης,-απόλαυσης· σκέψη που παρενοχλεί την ψυχή ως ηγεμόνα του σώ-λ ματος, και η οποία βέβαια είναι, για το ιδεοψυχαναγκαστικό υπο­ κείμενο, απόλαυση περιοριζόμενη στη σκέψη, αλλά που ταυτό­ χρονα ξεφεύγει από το κέντρο ελέγχου. Έχουμε εδώ κάτι σαν άρ­ νηση της σκέψης απέναντι στο ηγεμονικό σημαίνον, και μπορούμε να προσθέσουμε ότι συνοδεύεται από ένα συναίσθημα απονέκρωνΎχης του σώματος.

3. ΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΣΗΜΑΙΝΟΝ Όλα αυτά απαιτούν μια πιο οργανωμένη, πιο συστηματική και συνθετική σκιαγράφηση της ανάγνωσης που αντιπαραθέτω στην προαναφερθείσα ανάγνωση του Λακάν, βασιζόμενος στον μετα­ γενέστερο Λακάν. Χρειάζεται να στοχαστούμε ποια είναι η σχέση σώματος και σημαίνοντος. Πρέπει εδώ να εξετάσουμε θεματικά και να αποτιμήσουμε την έκφραση «συμβολική τάξη» που ο Λακάν δανείστηκε από τη γλωσ­ σολογία μέσω της δομικής ανθρωπολογίας5, την παρέλαβε και απλώς

5. Βλ. σχετικά το άρθρο του Ζακ-Αλέν Μιλερ, «S’truc dure», μτφρ. Βλάση Σκο λίδη, οτο περιοδικό Τειρεσίας, 3, καλοκαίρι 2003, σσ. 52-65.

118

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

σταδιακά την ανασκεΰασε ο ίδιος. Η συμβολική τάξη προβάλλε­ ται σαν μια τάξη, μια οργάνωση, μια διάταξη υπερβατική ως προς ό,τι στοιχειοθετεί την κάθε περίπτωση, ό,τι διαδραματίζεται, υπερ­ βατική ως προς την εμπειρία. Είναι άραγε ύλη το σημαίνον; Είναι άραγε το σημαίνον, κυριο­ λεκτικά μιλώντας, κάτι το υλικό; Υπάρχει εδώ κάτι το διφορούμε­ νο, στον βαθμό που το σημαίνον το συλλαμβάνουμε μονάχα με μορ­ φή υλοποιημένη. Όμως το σημαίνον ως τέτοιο, δηλαδή ως τάξη, αποτελεί καθαρό φορμαλισμό. Γι’ αυτό και ο Λακάν, κεντρίζοντας τα πράγματα στο γραπτό «Lituraterre» [25], μιλάει για το σημαί­ νον ως ύλη σε εκκρεμότητα, και μάλιστα το απεικονίζει παραστα­ τικά σαν τα σύννεφα που μετατοπίζονται με τη ροή του ανέμου, αλλά που είναι όντως ικανά να γίνουν νερό, και το νερό είναι ικα­ νό να έχει υλικά αποτελέσματα στο έδαφος, στη γη. Σε αυτή την απεικόνιση, το επίμαχο ερώτημα είναι ο υλικός ή μη χαρακτήρας του σημαίνοντος. Και εδώ, η τελευταία απάντηση του Λακάν θεω­ ρεί το σημαίνον ισοδύναμο με το προσποιητό, δηλαδή δίνει έμφα­ ση στον τυπικό [formel] χαρακτήρα του σημαίνοντος, στον λογικό του χαρακτήρα, τον οποίο πάντως χειριζόμαστε με τα μικρά ψηφία που χαράζουμε, αυτό όμως δεν είναι παρά μια ευκαιρία για το ση­ μαίνον να υλοποιηθεί. Υλοποιείται σε ό,τι γίνεται υπόστρωμα του σημαίνοντος. Και έτσι μπορεί κανείς να καταλάβει ότι το σημαί­ νον δανείζεται οπωσδήποτε την ύλη του από τον ήχο, αλλά επίσης και από το σώμα. Αυτό ακριβώς αξιολογούμε στο υστερικό σύμπτω­ μα, ότι το σημαίνον είναι ικανό να υλοποιηθεί στο σώμα.

Ανύψωση στο σημαίνον Δεν φτάσαμε όμως ακόμη εκεί. Στο σημείο αυτό αντιθέτως είναι που δυσκολεύουν τα πράγματα. Οπωσδήποτε, μπορούμε να πούμε ότι το σώμα προσφέρει την ύλη του, την πραγματικότητά του στο σημαίνον. Το υπόδειγμα του «να γίνεται το σώμα σημαίνον» μας το έδωσε ο Λακάν με τη θεωρητική κατασκευή του φαλλού. Γύρω ειδικά από αυτό το τμήμα του σώματος είναι που μας σκιαγραφεί το πέρασμα στο σημαίνον, πράγμα που παραμένει για μας σημείο αναφοράς. Έχουμε λοιπόν το πέος, ένα τμήμα που ανήκει στην πραγματικότητα του σώματος και επιδέχεται μιαν απλοϊκή φαινο­ μενολογία που λέει ότι, στο πλαίσιο της πραγματικότητας του σώ­ ματος, είναι απομονώσιμο οργανικά. Εμφανίζεται μάλιστα σαν

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΤ

119

προσκολλημένο στο σώμα, σαν μετατοπίσιμο* έχει ως μονάδα πρό­ δηλα γνωρίσματα. Ο Λακάν φτάνει μάλιστα να το χαρακτηρίσει φανέρα [ρΐιαιιέκ], είναι μόριο φανερό, προεξέχον. Οι φανέρες είναι όλα εκείνα τα στοιχεία της επιδερμίδας που είναι εμφανή στην επιφάνεια του σώματος, όπως οι τρίχες, τα φτερά για τα που­ λιά, οι φολίδες, τα νύχια, τα δόντια. Ο Λακάν συμπεριλαμβάνει και τον φαλλό στην ίδια σειρά. Μπορούμε να προσθέσουμε ότι εί­ ναι μόριο στυτικό, δηλαδή άλλοτε βρίσκεται και άλλοτε δεν βρί­ σκεται υπό την ανεπτυγμένη του όψη, που το αναδεικνύει ως ενιαία μονάδα. Γύρω ειδικά από τον φαλλό είναι που ο Λακάν τυποποίησε λο­ γικά τη δομή του περάσματος στο σημαίνον. Σας παραπέμπω σχε­ τικά στο γραπτό «Η σημασία του φαλλού» [20]. Πώς νοείται η δο­ μή του περάσματος στο σημαίνον; Νοείται σαν μια ανύψωση. Βρί­ σκουμε, στο επίπεδο του πραγματικού, στο επίπεδο του φαντασιακού, μια οντότητα λίγο-πολύ απομονωμένη, η οποία έρχεται και ανυψώνεται σε συμβολική τάξη, μέσα από ορισμένους μετασχη­ ματισμούς. Ο Λακάν περιγράφει επανειλημμένα αυτή τη διαδικα­ σία ανύψωσης στο σημαίνον, που πρότεινα να ονομάσουμε σημαινοποίηση ^ηΐΑΒη^άοη]. Αυτά προϋποθέτουν μια σχετική ακύ­ ρωση του αρχικού πράγματος και ένα σχετικό στιλιζάρισμα ώστε να γίνει η σημαινοποίηση. Ο Λακάν εντοπίζει τη σημαινοποιητική δομή ήδη στο ζωικό βασίλειο. Πράγματι, μελετώντας τους ηθολόγους, δεν διστάζει να αναγνωρίσει τη συμβολική συμπεριφορά στο επίπεδο του ζώου, δηλαδή την πρόδρομη μορφή του σημαίνοντος μετασχηματισμού. Δέχεται ότι συμβαίνει όντως σημαίνων μετασχηματισμός. Εκείνο που δεν συμβαίνει είναι να αρθρωθεί αυτό το σημαίνον με άλλα σημαίνοντα. Μας δίνει στην Εισήγηση της Ρώμης [18] με λεπτο­ μέρειες το παράδειγμα με τα χελιδονόψαρα που σημαινοποιούν το ψάρι. Κανονικά, τα χελιδονόψαρα τρώνε το ψάρι, και μάλιστα τσακώνονται ποιο θα το πρωτοφάει. Αυτό εξυπηρετεί τη λειτουρ­ γία της διατροφής και της αυτοσυντήρησης των χελιδονόψαρων. Έχει παρατηρηθεί όμως ότι τα χελιδονόψαρα συμβαίνει να το γιορ­ τάζουν μ’ ένα ψάρι που αποφεύγουν να φάνε: το μετατρέπουν σε όργανο γιορτής και το περνάνε μεταξύ τους από το ένα ράμφος στο άλλο. Αυτό είναι αρκετό για να πούμε ότι το γιορτινό ψάρι, το ψάρι της ομάδας, είναι σύμβολο, δηλαδή εξαιρείται από την ενόρμηση αυτοσυντήρησης. Εξαιρείται λοιπόν από τις φυσικές του λει­ τουργίες, από τη χρήση του ως τροφής, και εμφανίζεται ως ένας

120

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΑΕΡ

μάρτυρας [témoin] που περνάει από το ένα ράμφος στο άλλο. Αυ­ τό είναι αρκετό ώστε οι ηθολόγοι, και ο Λακάν μαζί τους, να χα­ ρακτηρίσουν τη γιορτή των χελιδονόψαρων συμβολική συμπερι­ φορά. Ο Λακάν μας προσκαλεί να επεκτείνουμε το γενικό αυτό σχήμα σε όλα εκείνα τα πρωταρχικά σύμβολα που έπαιξαν ρόλο για το ανθρώπινο είδος — όπως το σύμβολο του δοχείου που γίνε­ ται συμβολικό υπό τον όρο να μείνει άδειο, δηλαδή να μη λειτουρ­ γήσει για τον χρηστικό προορισμό του. Αναφέρει από την αρχαία Ελλάδα τις συμβολικές ασπίδες, που είναι πολύ βαριές για να τις κρατάει κανείς, που υπάρχουν για να απεικονίζουν το σύμβολο της ασπίδας και όχι τη χρηστική ασπίδα. Ή ακόμη, τις ανθοδέ­ σμες που αφήνονται στους τάφους με προορισμό να μαραθούν. Φτιάχνει κανείς σύμβολα με τα αντικείμενα που αποσύρει από τη χρήση, τα οποία παραμένουν ως σύμβολα του εαυτού τους ή σύμ­ βολα του δεσμού. Επέρχεται κάποιος μαρασμός ώστε να γίνει το πράγμα σύμβολο. Ο Λακάν κατέδειξε με προσήλωση, για παράδειγμα καθ’ όλη τη διάρκεια του τέταρτου Σεμιναρίου [00] —είναι μια δομή μόνι­ μης ισχύος —, με ποιον τρόπο το σημαίνον βρίσκει έρεισμα σε υλι­ κά αντικείμενα μέσω μετασχηματισμού, μέσω ανυψώσεως. Διάλε­ ξε μάλιστα για να χαρακτηρίσει τη διαδικασία, στο γραπτό για τη «Σημασία του φαλλού», τον εγελιανό όρο Aufhebung, που στα χρό­ νια εκείνα τον μετέφραζαν ως ξεπέρασμα [dépassement], ως μια ορισμένη υπέρβαση. Το ίδιο ακριβώς σχήμα ισχύει για το πέρα­ σμα στο σημαίνον.

Σωματικοποίηση Δεν είναι η μόνη δομή που υπεισέρχεται στις σχέσεις του σώματος και του σημαίνοντος. Υπάρχει μια δεύτερη σύστοιχη δομή, που πρέπει να διαχωρίζεται από τη δομή ανυψώσεως, την οποία ο Λα­ κάν μελετάει, εξετάζει, προτείνει με αφετηρία την τελευταία διδα­ σκαλία του. Η δεύτερη δομή, που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε σωματικοποίηση [οοτροΐΉΒάοη], είναι κατά κάποιον τρόπο το ανά­ ποδο της σημαινοποίησης. Εδώ είναι μάλλον το σημαίνον που μπαί­ νει στο σώμα. Είναι μια δομή εντελώς διαφορετική από την πρώτη. Η πρώτη είναι ανύψωση, μετουσίωση του πράγματος προς το σημαίνον. Ενώ η σωματικοποίηση είναι αντίθετα το σημαίνον που νοείται να προ­

ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΤ

121

σβάλλει το σώμα του ομιλοΰντος όντος, και το σημαίνον να γίνεται σώμα, κατακερματίζοντας την απόλαυση του σώματος και κάνο­ ντας να βγει το πλεόνασμα απόλαυσης, τεμαχίζοντας το σώμα, αλ­ λά μεχρις ότου αναβλυσει η απόλαυση, το πλεόνασμα απόλαυσης που δυνητικά ενέχει το σώμα. Ο Λακάν έδωσε εύσημα στους στωικούς που επινόησαν το ση­ μαίνον, και μάλιστα τη διαφορά του σημαίνοντος και του σημαινομένου, και σημειώνει, όχι τυχαία, ότι επινόησαν ταυτόχρονα την έννοια του ασωμάτου [l’incorporel]. Θέλει να πει, πρώτον, ότι το σημαίνον δεν είναι της ίδιας τάξεως με το σώμα — μπορεί κανείς να μιλήσει για σημαίνον σώμα, αλλά με μια έννοια τυπική, μαθη­ ματική, όπως μιλάμε για σώμα αριθμών. Εάν το σημαίνον σχετίζε­ ται με το σώμα, πρόκειται για σχέση αρνητική, την οποία ακριβώς υποδηλώνει ο όρος ασώματο. Αυτό απαιτεί να απομονώσουμε σα­ φώς το σημαίνον ως ασώματο, το ειδέναι ως ασώματο. Ακριβώς αυτό το ασώματο ειδέναι είναι που επιτρέπει στα μαθηματικά, στην τοπολογία, στη λογική, να υφίστανται. Σε αντιπαραβολή με το ασώματο ειδέναι, εμείς έχουμε να κά­ νουμε με το ενσωματωμένο ειδέναι. Η πρόθεση εν- στο «ενσωμα­ τωμένο» σημαίνει εισαγωγή: το ειδέναι περνάει μέσα στο σώμα και προσβάλλει το σώμα. Τούτο προϋποθέτει, προκειμένου να εξηγήσουμε το συναίσθημα ως σωματοσυμβάν, να ξεφυγουμε από το μετουσιωτικό σχήμα της σημαινοποίησης και να το αντικατα­ στήσουμε με τη λειτουργία σωματικοποίησης. Το επιτέλεσμα που έχει το ειδέναι μέσα στο σώμα, ο Λακάν το ονομάζει συναίσθημα [affect], οπωσδήποτε υπό μία έννοια διευρυμένη, γενικευμένη. Ονο­ μάζει συναίσθημα, από το εικοστό σεμινάριο κι έπειτα, το σωματι­ κό επιτέλεσμα του σημαίνοντος, δηλαδή όχι το σημασιολογικό του επιτέλεσμα, που είναι το σημαινόμενο, όχι το επιτέλεσμα που έχει ως υποτιθέμενο υποκείμενο, δηλαδή όχι όλα τα επιτελέσματα αλή­ θειας του σημαίνοντος, αλλά τα επιτελέσματα απόλαυσης. Τα συ­ μπεριλαμβάνει στον όρο συναίσθημα, που έρχεται και παρενοχλεί τις λειτουργίες του έμβιου σώματος. Ο Λακάν τείνει να σωματικοποιεί, στην πορεία της διδασκαλίας του, τις κυριότερες σημαίνουσες λειτουργίες που έχει απομονώ­ σει. Αυτό είναι που τον οδηγεί στη δελεαστική δήλωση ότι δεν γί­ νεται να μην υπάγεται το σώμα μας στον μεγάλο Άλλο. Είναι το παράδοξο που εισάγει, εμβόλιμα, στο Σεμινάριο Το ανάποδο της ψυχανάλυσης [14], όπου δηλώνει ταυτόχρονα ότι ο Αλλος δεν υπάρ­ χει, αλλά παρά ταύτα έχει σώμα. «Τι είναι αυτό που έχει σώμα και

122

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

που δεν υπάρχει;» ρωτάει ο Λακάν. Απάντηση: «Ο μεγάλος Άλ­ λος». Τη στιγμή που αμφιβάλλει για την καθαρά λογική συνεκτι­ κότητα της λειτουργίας του μεγάλου Αλλου, τότε είναι που εισάγει πλαγίως, χωρίς να το αναπτύσσει, ότι πρέπει να σωματικοποιηθεί ο μεγάλος Άλλος, ότι το σώμα του ερωτικού συντρόφου, και μάλι­ στα του ομιλοΰντος συντρόφου, είναι αναπαλλοτρίωτο, και τούτο ακόμη κι αν ο εν λόγω σύντροφος συμβαίνει να έχει τη μορφή του Θεού — πράγμα που τα Απομνημονεύματα του Σρέμπερ έρχονται να εικονογραφήσουν. Εδώ, ο Σρέμπερ μας δείχνει έναν Άλλο που δεν υφίσταται ως παντογνωσία, αλλά το σίγουρο είναι πως έχει σώμα, ένα σώμα που θέλει να απολαμβάνει και που χρειάζεται τον Σρέμπερ για να απολαμβάνει. Η σωματικοποίηση επιδέχεται και εικονογραφήσεις ανθρωπολογικού χαρακτήρα. Για να βοηθηθούμε, μπορούμε να ανατρέξουμε στο σώμα ως επιφάνεια στην οποία γράφουμε, μια επιφάνεια που διακοσμούμε και που βάφουμε. Υπάρχει επίσης το σώμα που το γεμίζουμε τομές, που ενδεχομένως το ακρωτηριάζουμε, πρόκειται για εγχειρήσεις όπου βλέπουμε ολοφάνερα τη σωματικοποίηση του σημαίνοντος. Πρέπει βέβαια να τονίσουμε τη διαφορά που έχει η σωματικοποίηση που υπακούει σε κώδικες και κανόνες, η σωματικοποίηση που υπάγεται σ’ ένα Άόγο [discours] και που εγγράφει το ατομικό σώμα στον κοινωνικό δεσμό, ακολουθώντας τυπικές μορφές. Υπάρχουν συνεπώς παραδοσιακού χαρακτήρα ακρωτηρια­ σμοί που έχουν σαν λειτουργία να σωματικοποιούν το σημαίνον. Θα μπορούσαμε άλλωστε να διευρύνουμε τη σωματικοποίηση νοού­ μενη με βάση αυτό το σχήμα, αυτή τη λειτουργία, σε όλα τα πρότυ­ πα κοινωνικής συμπεριφοράς, στάσης και τόνου που υιοθετούμε. Πρόκειται για λιγότερο κραυγαλέες μορφές της σωματικοποίησης, οι οποίες όμως δεν παύουν να υπάρχουν, και θα μπορούσαμε επίσης να στρέφουμε το ενδιαφέρον μας στη σύγχρονη σωματικοποίηση, σήμερα που ο Άλλος δεν υπάρχει και που το σώμα βρίσκεται πια απογυμνωμένο από πρότυπα, οπότε ξαναγίνεται το επίκεντρο και η έδρα επινοήσεων που τείνουν να απαντήσουν στο ερώτημα: «Τι να το κάνω το σώμα μου;» Και παρακολουθούμε, μερικές φορές εμ­ βρόντητοι, όλες εκείνες τις επινοήσεις σωματικοποίησης, όπως εί­ ναι το piercing, η body art, καθώς επίσης και όλα εκείνα που επι­ βάλλει στο σώμα η δικτατορία της υγιεινής, ή και η αθλητική δρα­ στηριότητα, υποβοηθούμενη ενδεχομένως από τη λήψη χημικών ουσιών. Αυτές οι μεθοδεύσεις, οι οποίες είναι ευρηματικές και επιδέχονται νέους κώδικες όταν συνδέονται με επιμέρους κοινό­

ΛΑΚΑΝ ΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΤ

123

τητες, φανερώνουν την παρουσία και τη δραστηριότητα της σωματικοποίησης. Στο θεωρητικό επίπεδο, παρακολουθήσαμε τον Λακάν να επε­ ξεργάζεται τη σημαίνουσα διαλεκτική του υποκειμένου και του Άλλου με όρους μηνύματος και επικοινωνίας, σύμφωνα με μια συλ­ λογιστική που υπάκουε στη δομή τής Aufhebung, στη δομή της σημαινοποίησης. Για παράδειγμα, η θεωρητική κατασκευή του Λα­ κάν για ανάγκη-αίτημα-επιθυμία αποτελεί ένα σχολιασμό, μια εφαρμογή της δομής της σημαινοποίησης. Ως σημείο εκκίνησης παίρνει την ανάγκη, δηλαδή μια λειτουργία του σώματος, μια αί­ σθηση κάποιας μείωσης ή κάποιου ελλείμματος σε σχέση με τους αλγορίθμους του εμβίου, ας πούμε. Και τότε, υπεισέρχεται το αί­ τημα. Αυτό σημαίνει ότι η ανάγκη του σώματος πρέπει να περάσει από το σημαίνον, να περάσει και να γίνει αίτημα. Είναι η δομή της σημαινοποίησης. Και όντως αυτή η σημαινοποίηση είναι ένα αρ­ νητικό επιτέλεσμα, μια αρνητικοποίηση που φτάνει στο αποκορύ­ φωμα με το αίτημα αγάπης, έτσι ώστε εκείνο το κάτι που δίνει ο Άλλος να γίνεται σημάδι της αγάπης του Άλλου. Και ξεμένει πίσω η επιθυμία σαν ένα σημαινόμενο μεταξύ των σημαινόντων. Ο Λα­ κάν, στη συνέχεια, θα προσθέσει σε αυτά το αίτιο, το άλφα μικρό, ως σωματικό στοιχείο. Κατά τη δεύτερη θεωρητική προοπτική που εγκαινιάζει η δεύ­ τερη δομή που διέκρινα, και την ονόμασα σωματικοποίηση, το θέ­ μα είναι να σωματικοποιηθεί η διαλεκτική του υποκειμένου και του Άλλου. Υπάρχει η σχετική υπόδειξη στον Λακάν, όπως για παράδειγμα στο σχόλιο που κάνει για τη φαντασίωση «Χτυπούν ένα παιδί» στο Σεμινάριό του Το ανάποδο της ψυχανάλυσης. Πρό­ κειται για μια φαντασίωση, δηλαδή μια φράση, μια σημαίνουσα άρθρωση. Μπορούμε να πούμε, όπως μας επιτρέπει ήδη το πέμπτο Σεμινάριο [11], ότι είναι ένα σενάριο, ή, όπως προτείνει ο Λακάν στο γραπτό «Ανατροπή του υποκειμένου...» [21], ότι είναι μια απόλυτη σημασία, ή ακόμη ότι, από λογική σκοπιά, είναι μια πρό­ ταση. Όμως η αποσταθεροποιητική παρατήρηση που κάνει ο Λα­ κάν, και η οποία αποτελεί για μας υπόδειξη πολύτιμη, είναι ότι το επιτέλεσμα της πρότασης αυτής δεν είναι επιτέλεσμα αλήθειας. Η πρόταση «Χτυπούν ένα παιδί» δεν εκπληρώνει, δεν πραγματώνει ένα επιτέλεσμα αλήθειας. Δεν μπορούμε να πούμε: είναι αληθές ή είναι ψευδές. Αυτό πιθανότατα εννοούσε ο Λακάν μιλώντας για απόλυτη σημασία. Συλλαμβάνουμε αντιθέτως εδώ ότι το επιτέλε-

124

ΖΑΚ-ΑΛΕΝ ΜΙΛΕΡ

σμά της είναι ένα συναίσθημα. Έχουμε εδώ ένα σημαίνον στοι­ χείο, που το επιτέλεσμά του όμως είναι να σωματικοποιείται ως συναίσθημα, και το συναίσθημα αυτό είναι η απόλαυση. Να γιατί ο Λακάν έρχεται και γράφει — πράγμα που ανοίγει για μας ένα πεδίο περαιτέρω διερεΰνησης: «Το υποκείμενο δέχεται βέβαια το δικό του μήνυμα υπό ανεστραμμένη μορφή. Αυτό σημαίνει εδώ τη δική του απόλαυση υπό τη μορφή της απόλαυσης του Άλλου». Δη­ λαδή αυτό που εδώ εκπληρώνει, με αυτή την υπαινικτική ακόμη και μη ανεπτυγμένη μορφή, είναι η σωματικοποίηση της διαλεκτι­ κής του υποκειμένου και του Άλλου, στην οποία αυτή τη φορά το στοιχείο που κυκλοφορεί είναι το συναίσθημα απόλαυσης, όπως είχαμε παρακολουθήσει να γίνεται και στα Απομνημονεύματα του Σρέμπερ. 16 Ιουνίου 1999

ΒΑΣΙΚΗ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Freud, Sigmund

1) Le mot d’esprit et sa relation à l’inconscient (1905). 2) Le trouble psychogène de la vision dans la conception psy­ chanalytique (1910). 3) Remarques psychanalytiques sur l’autobiographie d’un cas de paranoïa — Le président Schreber (1911). 4) Considérations actuelles sur la guerre et sur la mort (1915). 5) Au-delà du principe de plaisir (1920). 6) Inhibition, symptôme et angoisse (1925). 7) Nouvelles conférences d’introduction à la psychanalyse (1933). Lacan, Jacques

Le Séminaire, texte établi par Jacques-Alain Miller, aux éditions du Seuil, Paris: 8) Livre II, Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (1954-55). 9) Livre III, Les psychoses (1955-56). 10) Livre IV, La relation d'objet (1956-57). 11) Livre V, Les formations de l'inconscient (1957-58). 12) Livre VII, L'éthique de la psychanalyse (1959-60). 13) Livre XI, Les quatres concepts fondamentaux de la psycha­ nalyse (1964). 14) Livre XVII, L'envers de la psychanalyse (1969-70). 15) Livre XX, Encore (1972-73).

126

ΒΑΣΙΚΗ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Textes écrits: 16) «L’agressivité en psychanalyse» (1948), Écrits, Seuil, 1966, pp. 101-124. 17) «Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je» (1949), Écrits, pp. 93-100. 18) «Fonction et champ de la parole et du langage en psycha­ nalyse» (Rapport de Rome, 1953), Écrits, pp. 237-322. 19) «D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose» (1958), Écrits, pp. 531-583. 20) «La signification du phallus» (1958), Écrits, pp. 685-695. Στα ελληνικά: «H σημασία του φαλλού», μτφρ. Βλάση Σκολίδη, Η Ψυχανάλυση, 4, Φθινόπωρο ’99, σσ. 9-17. 21) «Subversion du sujet et dialectique du désir dans l’inconscient freudien» (1960), Écrits, pp. 793-827. 22) «Position de l’inconscient» (1964), Écrits, pp. 829-850. 23) «Présentation des Mémoires d'un névropathe» (1966), Autres écrits, Seuil, 2001, pp. 213-217. 24) «De la psychanalyse dans ses rapports avec la réalité» (1968), Autres écrits, pp. 351-371. 25) «Lituraterre» (1911), Autres écrits, pp. 11-20. 26) «L’étourdit» (1912), Autres écrits, pp. 449-495. 27) «Peut-être à Vincennes» (1975), Omicar?, 1, janvier 1975, pp. 3-5. 28) «Joyce le Symptôme» (1915), Autres écrits, pp. 565-570.

ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ ΚΥΡΙΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ Παραθέτουμε, μεταγραμμένα στο λατινικό αλφάβητο, τα ξένα κύρια ονόματα ιστο­ ρικών προσώπων που συναντάει κανείς στο παρόν βιβλίο, ανεξάρτητα από τη συ­ χνότητά τους.

Αγγελος Σιλέσιος = Angelus Silesius Βάισμαν, Αουγκουστ = Weismann, August Βαλερί, Πολ = Valéry, Paul Γκολντστάιν, Κουρτ = Goldstein, Kurt Γκρέιβς, Ρόμπερτ = Graves, Robert Γουότσον, Τζέιμς = Watson, James Γουότσον, Τζον = Watson, John Έρασμος = Erasme (Desiderius Erasmus) Ζακόμπ, Φρανσουά = Jakob, François Κενό, Ρεμόν = Queneau, Raymond Κλάιν, Μελάνι = Klein, Melani Κρικ, Φράνσις = Crick, Francis Λακάν, Ζακ = Lacan, Jacques Λαμαρχίνος, Αλφόνσος (Λαμαρτίν, Αλφόνς ντε) = Lamartine, Alphonse de Μαλαρμέ, Στεφάν = Mallarmé, Stéphane Μερλό-Ποντί, Μορίς = Merleau-Ponty, Maurice Μιλέρ, Ζακ-Αλέν = Miller, Jacques-Alain Μοπερτουί (Μορό ντε Μοπερτουί, Πιε'ρ-Λουί ) = Maupertuis (Moreau de Maupertuis, Pierre-Louis)

128

ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ ΚΥΡΙΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Μπάρναρντ, Κρίστιαν = Barnard, Christian Μπάτλερ, Σάμιουελ = Butler, Samuel Μπολκ = Bolk Μπονένγκ, Κατρίν = Bonningue, Catherine Ντεκάρτ, Ρενε (Καρτέσιος) = Descartes, René Ντιντερό, Ντενί = Diderot, Denis Ντόκινς, Ρίτσαρντ = Dawkins, Richard Ντρουμόντ ντε Αντράδε, Κάρλος = Drummond de Andrade, Carlos Οβίδιος = Ovide (λατ. Publius Ovidius Naso) Ουξκΰλ, Γιάκομπ φον = Uexkiill, Jakob von Πίος ΣΤ = Pie VI Πισό, Αντρέ = Pichot, André Ρανκ, Ότο = Rank, Otto Σαντ (Μαρκήσιος ντε), Ντονασιάν = Sade (marquis de), Donatien Σατομπριάν, Φρανσουά Ρενέ ντε (Σατωβριάνδος) = Chateaubriand, François René de Σέλινγκ, Φρίντριχ Βίλελμ Γιόζεφ φον = Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph von Σουίφτ, Τζόναθαν = Swift, Jonathan Σρε'μπερ, Ντάνιελ Πάουλ = Schreber, Daniel Paul Σρέντιγκερ, Έρβιν = Schrödinger, Erwin Στάιν, Γερτροΰδη = Stein, Gertrude Τάκιτος = Tacite (λατ. Publius Cornelius Tacitus) Τζόις, Τζέιμς = Joyce, James Τραμπλέ, Αμπραάμ = Trembley, Abraham Φρόιντ, Ζίγκμουντ = Freud, Sigmund Χάιντεγκερ, Μάρτιν = Heidegger, Martin Χεγκελ, Γκέοργκ Βίλελμ Φρίντριχ = Hegel, Georg Wilhelm Friedrich

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΩΝ αγαλλίαση = jubilation αγάπη = amour άγχος = angoisse αδρανής = inerte αισθητικότητα = sensibilité αίτημα = demande αίτιο = cause αιτιότητα = causalité αλγόριθμος = algorithme αλήθεια = vérité άλλος = autre Άλλος = Autre αλυσίδα = βλ. σημαίνουσα αλυσίδα αμφισημία = ambiguïté αναγκαίος = nécessaire ανάγκη = besoin αναγνώριση = reconnaissance αναδιπλασιασμός = dédoublement αναπαράσταση (ή παράσταση) = représentation ανάπτυξη = développement αναστάτωση = désarroi αναστολή = inhibition ανθρώπινος = humain ανθρωπολογία = anthropologie ανταλλαγή = échange αντικείμενο = objet αντίληψη = perception απαλοιφή = effacement απέχθεια = dégoût απολαμβάνω = jouir

130

απόλαυση = jouissance απόλογος = apologue αποπλάνηση = séduction απωθημένο (το) = refoulé (le) απώθηση = refoulement άρθρωση = articulation αρχέγονος = primordial αρχή της ηδονής = principe du plaisir ασυνείδητο (το) = inconscient (Γ) ασώματο (το) = incorporel (Γ) ατομικός = individuel άτομο (το) = individu (Γ) αυθυποβολή = autosuggestion αυτόματον (το) = automaton (Γ) αυτοσυντήρηση = auto-conservation άψυχο (το) = inanimé (Γ) άψυχος = inanimé βεβαιότητα = certitude βιολογικός = biologique βιοφόρο (το) = biophore (le) βιοσυμβάν = événement de vie βιταλισμός = vitalisme βιταλισακός = vitaliste βλαστικός = germinal βλαστόπλασμα = germen βλαστοφόρο πλάσμα = plasma germinatif βλαστοφόρος = germinatif βλεμματικός = scopique βορρόμειος = borroméen γενεαλογία = lignée γενετική (η) = génétique (la) γενετική μηχανική = génie génétique γενόσημος = générique γιουνγκισμός = jungisme γκεσταλτισμός = gestaltisme γλώσσα = langage, langue γνώση (ή ειδέναι, το) = savoir (le) γνώση = connaissance γονιδιακός = génique γονίδιο = gène γονιδίωμα = génome γράμμα = lettre

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΏΝ

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

γραπτό (το) = écrit (Γ) γραφή = écriture γράφημα (της επιθυμίας) = graphe (du désir) διαγραμμένο υποκείμενο = sujet barré διαίσθηση = intuition διακατεχόμενο σώμα = corps habité διάκλειση = forclusion διαλεκτική = dialectique διάφυλη σχέση = rapport sexuel διδασκαλία = enseignement διττός (ή διπλός) = double διυποκειμενικότητα = intersubjectivité διχασμένος = divisé διχασμός = clivage, division διχοτομία = dichotomie δομή = structure δομικός = structural δομισμός = structuralisme δυαδικό σχήμα = dualisme δυαδικός = dualiste δυϊκός = binaire, duel δυϊσμός = binarisme δυϊστικός = binariste δυνητικός = virtuel δυσαρέσκεια = déplaisir δυσαρμονία = discordance δυσαρμονικός = discordant, dysharmonique δυσπροσαρμοστικότητα = inadaptation δυσφορία = malaise εγχειρηματικός (ή λειτουργικός) = opératoire εγώ (το) = moi (le) εδωνά-είναι (το) = être-là (Γ) ειδέναι (το) = savoir (le) ειδοποιός = spécifique εικόνα = image εικονικός = spéculaire είναι (το) (ή ον, το) = être (Γ) έκδηλο περιεχόμενο (ονείρου) = contenu manifeste εκείνο (το) = ça (le) εκφορά = βλ. υποκειμενική εκφορά έλλειμμα = manque, déficit έλλειμμα-του-είναι (ή έλλειμμα όντος) = manque-à-être

131

132

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

έμβιο (το) = vivant (le) έμβιος (ή ζωντανός) = vivant εμφυλισμός = sexuation έμψυχος = animé εναδικός = unaire ενιαίο (το) (ή Ένα, το) = Un (Γ) έννοια (ως εννοιολογική κατηγορία) = concept εννοιολογικός = conceptuel ενόρμηοη = pulsion ενόρμηση θανάτου = pulsion de mort ενορμητικός = pulsionnel εξατομίκευση = individuation επανάληψη = répétition επαρκής = suffisant επέκεινα (το) = au-delà (Γ) επενέργεια = incidence επεξεργασία = élaboration επιθετικότητα = agressivité επιθυμία = désir επικοινωνία = communication επιστήμη = science επιστημολογία = épistémologie επιτέλεσμα = effet ερμηνεία = interprétation ερμηνεύω = interpréter ερωτικοποίηση = érotisation ερωτογόνος = érogène ευνουχισμός = castration ευφυολόγημα = mot d’esprit ευχαρίστηση = plaisir (πρβλ. αρχή της ηδονής) έχειν (το) = avoir (Γ) ζωή = vie ζωικός = animal ζωντανός (ή έμβιος) = vivant ζωολογία = zoologie ζωτικός = vital ηγεμονικό σημαίνον = signifiant-maître ηδονή = βλ. αρχή της ηδονής ηθική (η) = éthique (Γ) ηθικολογία = morale (la) ηθολογία = éthologie ηθολόγος = éthologiste

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

θανατηφόρος = mortifère θάνατος = mort (la) θεωρία = théorie, doctrine ιδέα = idée, notion ιδεοψυχαναγκαστικός = obsessionnel ικανοποίηση = satisfaction ινιδιακός = fibrillonaire ιπποτικός έρωτας = amour courtois ισοδυναμία = équivalence ισοδύναμος = équivalent καθεστώς = statut κατακερματίζεσθαι (το) = devenir morcelé (le) κατακερματισμένος = morcelé κατακερματισμός = morcelement καταναγκασμός για επανάληψη = compulsion de répétition κενό (το) = vide (le) κληρονομικότητα = hérédité κοινωνιοβιολογία = sociobiologie λανθάνον περιεχόμενο (ονείρου) = contenu latent λειτουργία = fonction λίμπιντο = libido λογική (η) = logique (la) λογικός = logique λόγος - logos Λόγος = discours λογοσυμβάν = événement de discours μαθηματικός = mathématique μαθημιακοί τύποι του εμφυλισμοΰ = formules de la sexuation μερική ενόρμηση = pulsion partielle μεταβατικός = transitoire μεταβίβαση = transfert μετάθεση = déplacement μεταφυσική (η) = métaphysique (la) μεταφορά = métaphore μετουσίωση = sublimation μετωνυμία = métonymie μη ικανοποίηση = insatisfaction μη-νόημα = non-sens μήνυμα = message μη-όλος, μη-όλη = pas-tout, pas-toute

133

134

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

μητρογλώσσα = lalangue μηχανική = βλ. γενετική μηχανική μοναδικός = unique μοναδικότητα = unicité μονισμός = monisme μονιστικός = moniste μοριακός = moléculaire μορφή = forme μορφώματα του ασυνειδήτου = formations de l’inconscient μπάρα = barre ναρκισσισμός = narcissisme νευροπαθής = névropathe νεύρωση = névrose νευρωτικός = névrotique νόημα = sens οιδιπόδειο (το) = Œdipe (Γ) ομιλία = parole ομιλ-όν = parlêtre (le) ομιλούν ον = être parlant (Γ) ομιλούν σώμα = corps parlant Όνομα-του-Πατρός = Nom-du-Père οντότητα = entité οπτικός = visuel οργανικός = organique οργανισμός = organisme ορισμός = définition ουσία = essence, substance ουσιώδης (ή ουσιαστικός) = essentiel πάθηση = affection πάθος = passion παλινδρόμηση = régression πανσεξουαλισμός = pansexualisme παντογνωσία = omniscience πατρική μεταφορά = métaphore paternelle παραβατικότητα = transgression παραγνώριση = méconnaissance παραλεξία = lapsus παραλήρημα = délire παράνοια = paranoïa παρανοϊκός = paranoïaque παραπραξία = acte manqué

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

παράσταση (ή αναπαράσταση) = représentation πλάσμα = βλ. βλαστοφάρο πλάσμα πλεόνασμα απόλαυσης = plus-de-jouir (le) πληρότητα = complétude πολιτισμός = civilisation, culture Πράγμα (το) = Chose (la) πραγματικό (το) = réel (le) πραγματικότητα = réalité πράξη = acte προδικάζω = anticiper προκαταρκτικός = préliminaire προσαρμογή = adaptation προσβάλλω = affecter προσίδιος = propre προσποιητό (το) = semblant (le) προφάνεια = évidence πρωτογενής = originel, originaire σαδικός = sadien σεξουαλικός = sexuel (πρβλ. διάφυλη σχέση) σεξουαλικότητα = sexualité σημαινόμενο (το) = signifié (le) σημαίνον (το) = signifiant (le) σημαινοποίηση = signifiantisation σημαίνουσα αλυσίδα = chaîne signifiante σημαίνων, -ουσα, -ον = signifiant, -e σημασία = signification σημασιολογικός = sémantique σημείο διαρραφής = point de capiton σπινοζισμός = spinozisme στάδιο του καθρέφτη = stade du miroir στέρηση = privation στοιχειώδης = élémentaire συγκατάβαση = βλ. σωματική συγκατάβαση συμβάν = événement συμβολικό (το) = symbolique (le) συμβολικός = symbolique σύμβολο = symbole συ μβολοποιη μένος = symbolisé σύμπτωμα = symptôme συμπτωματολογία = symptomatologie συμπύκνωση = condensation συναίσθημα = affect συναισθηματική κατάσταση = état d’affect

135

136

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΏΝ

συναισθηματικό ίχνος = trace d’affect συνεκτατός = coextensif συνεκτικότητα = consistance συνειδητός = conscient συνθωμα = sinthome συσκότιση = écrantage συστατικός = constitutif σώμα (σπανίως κορμί) = corps σώμα = soma σωματική συγκατάβαση = complaisance somatique σωματικοποίηση = corporisation σωματικός = corporel σωματοσυμβάν = événement de corps τελεστής = opérateur τίποτε (το) = rien (le) τοπολογία = topologie τραύμα = trauma τραυματικός = traumatique τραυματισμός = traumatisme τροπικότητα = modalité τύποι του εμψυλισμοΰ = βλ. μαθημιακοί τύποι... υλη = matière υλικός = matériel υλισμός = matérialisme υπερεγώ (το) = surmoi (le) υπερφαλαγγίζω = surclasser ύπνωση = hypnose υπνωτικός = hypnotique υπνωτιστής = hypnotiseur υποβολή = suggestion υπόδειγμα = paradigme υποκατάσταση = substitution υποκατάστατο (το) = substitut υποκειμενική εκφορά = énonciation υποκειμενικοποιώ = subjectiver υποκειμενικός = subjectif υποκείμενο (το) = sujet υποκείμενο που υποτίθεται ότι ξέρει = sujet supposé savoir υπόσταση = substance (πρβλ. ουσία) υποστασιακός = substantiel υστερία = hystérie υστερικός = hystérique

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΒΑΣΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

φαινόμενο (το) = phénomène φαινομενολογία = phénoménologie φαινομενολογικός = phénoménologique φαλλικός = phallique φανερα (η) = phanère φαντασιακό (το) = imaginaire (Γ) φαντασιακός = imaginaire φαντασίωση = fantasme φαντασιωτικός = fantasmatique φανταστικός = fantastique φορμαλισμός = formalisme χάσμα = béance ψευδαίσθηση = hallucination ψευδαισθητικός = hallucinatoire ψυχανάλυση = psychanalyse ψυχαναλυτικός = psychanalytique ψυχή = âme ψυχή = psyché ψυχογενής = psychogène ψυχοηδυπάθεια = volupté d’âme ψύχωση = psychose ψυχωτικός = psychotique ώση = poussée (la)

137

Ο ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ στις Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ Κυκλοφορούν:

Jacques AUBERT, François CHENG, Jean-Claude MILNER, François REGNAULT, Gérard WAJCMAN Ο ΛΑΚΑΝ, ΤΟ ΓΡΑΠΤΟ, H ΕΙΚΟΝΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΠΤΕΡΟΥΝΤΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ

Jacques-Alain Miller ΛΑΚΑΝΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΞΙ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΩΜΑ, ΤΟ ΣΥΜΠΤΩΜΑ, ΤΗΝ ΑΠΟΛΑΥΣΗ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΝΙΝΕΤΤΑ ΔΥΟΒΟΥΝΙΩΤΟΥ - ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ

Ετοιμάζεται:

Jacques Lacan ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΤΡΙΤΟ: ΟΙ ΨΥΧΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΡΟΥΛΗ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ - ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ

Το ανθρώπινο ζώο -ένα πλάσμα που μιλάει- δεν εντάσσεται στον κόσμο «κατά φύσιν», ούτε ταυτίζεται με το σώμα του. Η σημερινή αχαλίνωτη επέμβαση της επιστήμης στο ανθρώπινο σώμα -πλα­ στική χειρουργική, engineering ιστών και οργάνων- προϋποθέτει την καρτεσιανή αντίληψη που διαχωρίζει το υποκείμενο ως cogito από το σώμα-μηχανή. Παρομοίως, η ψυχανάλυση αναδύεται στο ρήγμα που χωρίζει το είναι και το σώμα: αφενός, το ομιλούν ον δεν είναι το σώμα του, αλλά έχει σώμα' αφετέρου, το έμβιο σώμα δεν είναι ούτε το συμβολικό ούτε το φαντασιακό σώμα, αλλά το σώμα που προσβάλλεται από την απόλαυση. Ο Λακάν, έχοντας δώσει το προβάδισμα στον παράγοντα «γλώσ­ σα», εξέλαβε αρχικά το ψυχαναλυτικό σύμπτωμα ως μια κρυμμένη σημασία που η ερμηνεία καλείται να άρει. Στη συνέχεια επεξερ­ γάστηκε όλο και περισσότερο τον παράγοντα «απόλαυση», οδη­ γούμενος έτσι να ορίσει το σύμπτωμα ως σωματοσυμβάν - ορισμός που συνάδει με τη φροϊδική αντίληψη του συμπτώματος ως ενορμητικής ικανοποίησης. Ο λακανικός στοχασμός μεταβαίνει στα­ διακά από τις δυαδικές κατηγορίες σε μονιστικές έννοιες, υπερφα­ λαγγίζοντας παράλληλα τον φροϊδικό δυϊσμό των ενορμήσεων: η έννοια της απόλαυσης αποτυπώνει τον θεωρητικό συγκερασμό της λίμπιντο και της ενόρμησης θανάτου. Η ανάγνωση του Ζακ-Αλέν Μιλέρ αναδεικνύει τον διαρκή διάλο­ γο του Λακάν με τον Φρόιντ και ανασκευάζει πολλές από τις προ­ καταλήψεις που επικρατούν στον ψυχαναλυτικό χώρο.

Ψ Υ Χ Α Ν Α Λ Υ Τ Ι Κ Ο Σ

Λ Ο Γ Ο Σ

ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΕΙΡΑΣ: ΒΛΑΣΗΣ ΣΚΟΛΙΔΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 -106 79 ΑΘΗΝΑ 210 36 02 535,210 33 02 234, FAX: 210 33 02 098 · e-mail: [email protected] · www.psichoc

View more...

Comments

Copyright ©2017 KUPDF Inc.
SUPPORT KUPDF